Lễ hội Trò Trám - Di sản tín ngưỡng phồn thực cổ xưa trên vùng Đất Tổ
NSSC Phú ThọĐăng: Cập nhật lần cuối: 12 phút đọc

Lễ hội Trò Trám là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia độc đáo bậc nhất vùng Đất Tổ, được tổ chức hằng năm vào đêm 11 và sáng 12 tháng Giêng âm lịch tại xóm Trám, xã Tứ Xã, huyện Lâm Thao. Không gian lễ hội bảo lưu nguyên vẹn những lớp trầm tích tín ngưỡng phồn thực nguyên thủy của cư dân nông nghiệp lúa nước trung du Bắc Bộ thông qua nghệ thuật diễn xướng dân gian và nghi thức tâm linh cổ kính.
Nguồn gốc lịch sử và không gian của lễ hội Trò Trám
Hình thành từ hàng trăm năm trước tại vùng đất ven sông Thao trù phú, lễ hội Trò Trám phản ánh thế giới quan chất phác nhưng giàu tính triết lý của cư dân nông nghiệp thời kỳ dựng nước. Trải qua bao biến thiên lịch sử, cộng đồng làng Trám vẫn gìn giữ nghiêm cẩn ngôi miếu cổ cùng hệ thống nghi lễ truyền đời.
Không gian miếu Trò và truyền thuyết bà Ngô Thị Thanh
Trung tâm diễn ra mọi hoạt động tâm linh của lễ hội Trò Trám là ngôi miếu Trò (trong dân gian địa phương còn gọi theo phương ngữ cổ là miếu Đụ Đị), nằm dưới tán cây cổ thụ xanh mát tại xóm Trám, xã Tứ Xã, huyện Lâm Thao. Nằm không xa quần thể di tích quốc gia đặc biệt Đền Hùng và ngôi đình cổ Hùng Lô bên dòng sông Lô lịch sử, miếu Trò tạo nên một mắt xích quan trọng trong hệ thống không gian văn hóa làng xã vùng trung du Phú Thọ.
Theo thần tích lưu truyền tại xã Tứ Xã, ngôi miếu là nơi phụng thờ vị nữ thần tổ của làng là bà Ngô Thị Thanh, người có công chiêu dân lập ấp, truyền dạy cho cư dân bản địa kỹ thuật khai hoang phục hóa, đắp đê ngăn lũ, gieo cấy lúa nước và trồng dâu nuôi tằm. Để tưởng nhớ công đức của bà, dân làng đã lập miếu thờ và mở hội vào tháng Giêng hằng năm.

Triết lý tín ngưỡng phồn thực của cư dân Đất Tổ
Điểm làm nên giá trị độc bản của lễ hội Trò Trám trong kho tàng văn hóa dân gian Việt Nam chính là sự bảo tồn nguyên trạng tín ngưỡng phồn thực dưới cả hai hình thức biểu trưng sinh thực khí và hành vi giao hòa âm dương. Do đó, các nghi thức tôn vinh sự giao hòa giữa trời và đất, giữa nam và nữ tại miếu Trò hoàn toàn mang ý nghĩa tâm linh thiêng liêng, hướng tới khát vọng duy trì nòi giống và cầu mong vụ mùa bội thu.
Trong dòng chảy văn hóa dân tộc từ trung du Phú Thọ đến các vùng di sản lâu đời như làng cổ Đường Lâm hay kinh kỳ Hoàng thành Thăng Long, tín ngưỡng phồn thực từng xuất hiện trên hoa văn trống đồng Đông Sơn nhưng phần lớn đã phai nhạt theo thời gian. Việc cộng đồng dân cư xóm Trám, xã Tứ Xã kiên trì gìn giữ trọn vẹn các lớp nghi thức cổ xưa đã biến lễ hội nơi đây thành một bảo tàng nhân học sống động của người Việt cổ.
| Hạng mục di sản | Thông tin định danh và đặc trưng văn hóa tại xã Tứ Xã |
|---|---|
| Tên gọi chính thức | Lễ hội Trò Trám (lễ hội miếu Trò xóm Trám) |
| Danh hiệu di sản | Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia (công nhận năm 2016) |
| Thời gian tổ chức | Đêm ngày 11 và sáng ngày 12 tháng Giêng âm lịch hằng năm |
| Không gian trung tâm | Miếu Trò (miếu Đụ Đị), xóm Trám, xã Tứ Xã, huyện Lâm Thao, tỉnh Phú Thọ |
| Nhân vật phụng thờ | Bà Ngô Thị Thanh (vị thần có công khai hoang và khuyến nông tại Kẻ Trám) |
| Cấu trúc nghi lễ chính | Diễn xướng Tứ dân chi nghiệp, Nghi thức Lễ mật nửa đêm và Lễ rước lúa thần |
Hệ thống trò diễn Tứ dân chi nghiệp trong lễ hội Trò Trám
Mở đầu cho đêm hội ngày 11 tháng Giêng tại sân miếu Trò là phần trình diễn nghệ thuật dân gian đặc sắc mang tên Tứ dân chi nghiệp (còn gọi là Tứ dân lạc nghiệp). Đây là tổ hợp kịch câm kết hợp hát đối đáp dân gian có kịch bản chặt chẽ, tái hiện bức tranh lao động của bốn tầng lớp Sĩ, Nông, Công, Thương trong xã hội truyền thống.
Nghệ thuật hóa trang và diễn xướng Sĩ Nông Công Thương
Để chuẩn bị cho màn diễn xướng Tứ dân chi nghiệp trong lễ hội Trò Trám, các nghệ nhân nông dân tại xã Tứ Xã phải tập luyện công phu và chuẩn bị đạo cụ mộc mạc gắn liền với đời sống thôn dã. Nghệ thuật hóa trang của trò diễn gây ấn tượng mạnh nhờ sự hoán đổi giới tính ước lệ và nét mặt vẽ nhọ nồi hài hước tạo tiếng cười đầu xuân.
Khi tiếng trống hội vang lên trước sân miếu, lần lượt bốn nhóm nhân vật bước ra sân khấu chiếu cói để trình diễn nghề nghiệp của mình. Nhóm Sĩ mở màn với hình ảnh thầy đồ mặc áo dài khăn đóng dạy học trò đọc sách thánh hiền, đề cao truyền thống hiếu học vùng Lâm Thao. Tiếp đến là nhóm Nông với hình ảnh người nông dân vác cày, dắt trâu giả và các cô thôn nữ cầm bó mạ xanh non thực hiện động tác cấy lúa nhịp nhàng. Nhóm Công và Thương tái hiện sinh động cảnh thợ mộc dựng nhà cùng nhịp sống trao đổi hàng hóa nơi chợ quê.

Tiếng cười dân gian và ước vọng an cư lạc nghiệp
Xuyên suốt màn diễn xướng Tứ dân chi nghiệp tại lễ hội Trò Trám, các câu hát đối đáp hóm hỉnh bằng phương ngữ Tứ Xã đặc trưng vang lên liên tục giữa các nhân vật và người cầm chầu. Những động tác mô phỏng lao động như cày bừa, gieo mạ, cưa gỗ, dệt vải vừa chân thực vừa được cách điệu hóa một cách dí dỏm, lồng ghép khéo léo những ẩn dụ về sự sinh sôi phồn thực khiến khán giả vây quanh sân miếu cười nghiêng ngả.
Ẩn sau tiếng cười dân dã ấy là triết lý xã hội sâu sắc của cha ông về sự hài hòa giữa bốn ngành nghề trụ cột trong cộng đồng làng xã. Màn trình diễn gửi gắm thông điệp cầu chúc cho mưa thuận gió hòa để nhà nông thóc đầy bồ, thợ thủ công khéo tay hay việc, người buôn bán thuận lợi và người đi học đỗ đạt thành tài. Khát vọng tứ dân đồng tâm hiệp lực dựng xây quê hương ấm no trong đêm hội Trò Trám có sự đồng điệu sâu sắc với tinh thần trọng nông tại lễ hội Tịch điền Đọi Sơn, tạo nên mạch nguồn văn hóa nông nghiệp bền bỉ.
Nghi thức Lễ mật và rước lúa thần tại lễ hội Trò Trám
Sau khi các màn diễn xướng dân gian ngoài sân miếu khép lại, lễ hội Trò Trám bước vào những thời khắc linh thiêng nhất diễn ra lúc nửa đêm ngày 11 và rạng sáng ngày 12 tháng Giêng. Hai nghi thức trọng tâm là nghi thức Lễ mật và lễ rước lúa thần kết tinh trọn vẹn bản sắc tâm linh nông nghiệp của vùng đất Tứ Xã.
Nghi thức Lễ mật linh thiêng vào thời khắc nửa đêm
Đúng vào giờ Tý (0 giờ đêm ngày 11 rạng sáng ngày 12 tháng Giêng), thời khắc giao hòa tuyệt đối giữa âm và dương, các vị bô lão tiến hành nghi thức Lễ mật bên trong hậu cung miếu Trò. Trên thượng cung của miếu có đặt một chiếc hòm gỗ sơn son thếp vàng khóa kín quanh năm, bên trong lưu giữ hai vật linh thiêng tượng trưng cho sinh thực khí nam (Nõ) và sinh thực khí nữ (Nường) được chế tác bằng gỗ mít và bẹ móc sơn đỏ.
Cụ thủ từ sau khi dâng hương khấn cáo thần linh và bà Ngô Thị Thanh sẽ trịnh trọng mở khóa hòm gỗ, lấy Nõ và Nường trao cho đôi nam nữ thanh niên có phẩm hạnh tốt đẹp đã được dân làng tuyển chọn. Khi cụ chủ tế hô vang khẩu lệnh tắt đèn, toàn bộ không gian miếu Trò chìm vào bóng tối tĩnh mịch. Trong tiếng hô trang nghiêm "Linh tinh tình phộc" lặp lại ba lần của cụ chủ tế, đôi nam nữ cầm hai vật linh thực hiện thao tác chạm khít vào nhau ba lần. Ngay khi ba tiếng "phộc" hoàn tất, đèn nến bừng sáng trở lại trong tiếng reo hò chúc tụng vang dội.
- Vật linh thờ phụng: Bộ Nõ (tượng trưng cho dương khí, làm bằng gỗ tiện tròn sơn đỏ) và Nường (tượng trưng cho âm khí, làm bằng bẹ cây móc sơn đỏ).
- Thời điểm cử hành: Đúng 0 giờ đêm (giờ Tý) ngày 11 rạng sáng ngày 12 tháng Giêng âm lịch hằng năm.
- Khẩu lệnh nghi thức: Cụ chủ tế hô vang "Linh tinh tình phộc" ba lần liên tiếp trong không gian tắt đèn tuyệt đối.
- Nghi lễ Tháo khoán: Tục lệ cổ sau khi đèn sáng nhằm giải tỏa không khí trang nghiêm và lan tỏa niềm vui phúc lộc đầu năm.
Nghi thức rước bông lúa thần cầu mùa màng bội thu
Sáng ngày 12 tháng Giêng, người dân xã Tứ Xã tiếp tục cử hành trọng thể lễ rước lúa thần nhằm đón nhận sinh khí từ đất trời về cho ruộng đồng. Những bông lúa nếp hạt mẩy, thân cao khỏe mạnh nhất đã được dân làng tuyển chọn từ vụ mùa năm trước và đặt thờ trang trọng trong hậu cung miếu Trò suốt dịp Tết Nguyên đán. Sáng chính hội, các bó lúa thần được rước lên kiệu bát cống chạm trổ rồng phượng để du xuân quanh các xóm trong xã Tứ Xã.
Đoàn rước kiệu lúa thần đi đầu có cờ ngũ sắc, đội bát âm, đội múa sinh tiền và các vị bô lão mặc áo tế cổ truyền, tiếp theo sau là các nhân vật hóa trang trong trò diễn Tứ dân chi nghiệp vừa đi vừa biểu diễn dọc hai bên đường. Khi kiệu rước quay trở về miếu Trò, cụ chủ tế thực hiện lễ tế thần Nông và chia những hạt lúa giống may mắn cho đại diện các khu dân cư.
Giá trị bảo tồn di sản quốc gia của lễ hội Trò Trám
Năm 2016, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chính thức quyết định đưa lễ hội Trò Trám vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Sự ghi nhận ở cấp độ quốc gia đã khẳng định tầm vóc lịch sử, giá trị khoa học nhân văn và sức sống bền bỉ của một lễ hội nông nghiệp cổ truyền trên quê hương Đất Tổ.
Sức sống của di sản văn hóa trên vùng Đất Tổ
Trong bức tranh đa sắc màu của văn hóa vùng trung du và miền núi phía Bắc, nơi hội tụ từ cảnh sắc thiên nhiên hồ Hòa Bình, văn hóa ẩm thực cỗ lá người Mường Hòa Bình, hương vị rượu cần Mường Bi hay đặc sản thịt chua Thanh Sơn, sự hiện diện của lễ hội tại xã Tứ Xã mang một dấu ấn tâm linh nông nghiệp vô cùng riêng biệt. Lễ hội không chỉ bảo tồn nguyên vẹn hình thái tín ngưỡng phồn thực bản địa Việt cổ mà còn lưu giữ kho tàng phương ngữ Tứ Xã và tinh thần đoàn kết làng xã.
Mỗi nghi thức từ trò diễn Tứ dân chi nghiệp đến lễ mật nửa đêm và lễ rước lúa thần đều kết nối hài hòa giữa quá khứ và hiện tại, giúp thế hệ hôm nay thấu hiểu sâu sắc hơn về cội nguồn văn minh lúa nước thời kỳ Hùng Vương dựng nước. Sự kết hợp giữa phần lễ tôn nghiêm và phần hội hồn nhiên đã khẳng định triết lý phương Đông về sự cân bằng âm dương.
Công tác trao truyền và phát huy văn hóa Tứ Xã
Nhằm bảo vệ tính nguyên bản của di sản trước tác động của đời sống hiện đại, chính quyền huyện Lâm Thao cùng nhân dân xã Tứ Xã đã tu bổ tôn tạo khuôn viên miếu Trò khang trang, đồng thời thành lập câu lạc bộ nghệ nhân dân gian để truyền dạy lời ca, điệu múa và quy tắc hành lễ cho lớp trẻ. Các bậc cao niên trong làng luôn đóng vai trò hạt nhân gương mẫu trong việc giữ gìn sự tôn nghiêm của vật linh Nõ - Nường và hướng dẫn du khách thực hành văn hóa ứng xử văn minh.
Thông qua hệ thống dữ liệu văn hóa trên cổng thông tin Phú Thọ NSSC, những giá trị lịch sử và nhân văn của di sản vùng Đất Tổ ngày càng được lan tỏa rộng rãi tới cộng đồng nghiên cứu và công chúng yêu văn hóa truyền thống. Trải qua hàng thế kỷ ngân vang tiếng trống hội nơi miền quê Lâm Thao, lễ hội Trò Trám mãi là viên ngọc quý trong kho tàng di sản văn hóa phi vật thể Việt Nam, gửi gắm ước vọng ngàn đời về sự sinh sôi phồn thịnh và cuộc sống ấm no hạnh phúc.
NSSC Phú Thọ
phutho.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Phú Thọ.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Phú Thọ.
Bài liên quan
Lễ hội đền Mẫu Âu Cơ - Di sản tâm linh tôn vinh Tổ Mẫu dân tộc
Lễ hội đền Mẫu Âu Cơ diễn ra vào mùng 7 tháng Giêng tại xã Hiền Lương, Hạ Hòa, Phú Thọ với nghi thức tế nữ quan và một trăm cầu bánh ngọt tri ân Tổ Mẫu.
Lễ hội Tây Thiên - Hành trình tâm linh về với Quốc Mẫu Tam Đảo
Lễ hội Tây Thiên diễn ra từ ngày 15 đến 17 tháng 2 âm lịch dưới chân núi Tam Đảo, tôn vinh công đức Quốc Mẫu Lăng Thị Tiêu và nét đẹp văn hóa tâm linh.
Lễ hội Đền Hùng - Quốc lễ thiêng liêng hội tụ cội nguồn dân tộc
Lễ hội Đền Hùng diễn ra vào mùng 10 tháng 3 âm lịch tại núi Nghĩa Lĩnh, tôn vinh công đức các Vua Hùng và kết nối triệu trái tim con Lạc cháu Hồng.



