Đền Hùng - Cội nguồn tâm linh hội tụ hồn thiêng sông núi Đất Tổ
NSSC Phú ThọĐăng: Cập nhật lần cuối: 18 phút đọc

Tọa lạc uy nghiêm trên đỉnh núi Nghĩa Lĩnh thuộc xã Hy Cương, thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ, Đền Hùng là quần thể di tích lịch sử văn hóa đặc biệt thiêng liêng của dân tộc Việt Nam. Nơi đây lưu giữ trọn vẹn dấu tích cội nguồn thời đại các Vua Hùng dựng nên nhà nước Văn Lang đầu tiên và kết tinh đạo lý uống nước nhớ nguồn suốt hàng ngàn năm lịch sử.
Dấu ấn lịch sử dựng nước và địa thế phong thủy của Đền Hùng
Trong dòng chảy lịch sử hàng ngàn năm của dân tộc Việt, không gian Đền Hùng gắn liền mật thiết với buổi bình minh mở cõi của các bậc tiền nhân trên vùng đất cổ Phong Châu. Sự kết hợp hài hòa giữa thế núi cao chót vót, rừng già nguyên sinh và mạng lưới sông ngòi trù phú đã kiến tạo nên một trung tâm chính trị, văn hóa và tín ngưỡng tối linh của người Việt cổ.
Thế núi Nghĩa Lĩnh nơi đất cổ Phong Châu
Theo các thư tịch cổ như Đại Việt sử ký toàn thư và Đền Hùng thần tích Ngọc phả cổ truyền, vùng đất Phong Châu xưa là nơi các bậc quân vương chọn đóng đô mở nước. Tâm điểm của kinh đô cổ ấy chính là núi Nghĩa Lĩnh (còn được gọi là núi Cả, núi Hùng hay Hy Sơn), ngọn núi cao khoảng 175 mét so với mực nước biển, đứng chầu đầu về hướng nam và giữ vai trò ngọn núi trưởng trong dãy núi vùng trung du Đất Tổ.
Xét theo quan niệm phong thủy phương Đông cổ truyền, địa thế nơi đây hội tụ đầy đủ các yếu tố long mạch sơn triều thủy tụ hiếm có. Phía sau lưng núi Nghĩa Lĩnh là dãy Vặn Sơn, núi Trọc, núi Pheo trùng điệp uốn lượn như bức bình phong vững chãi che chở ở phương bắc; hai bên tả hữu có dãy Tam Đảo hùng vĩ vươn cao như thế thanh long và dãy núi Ba Vì sừng sững bên kia sông tựa dáng bạch hổ chầu về. Phía trước mặt là vùng đồng bằng châu thổ rộng mở nơi ba con sông lớn gồm sông Thao, sông Lô và sông Đà giao hòa tại ngã ba Bạch Hạc, tạo thành thế minh đường tụ thủy dồi dào sinh khí. Xung quanh chân núi là hàng trăm ngọn đồi bát úp tròn trịa nhấp nhô nối tiếp nhau, gợi hình ảnh đàn voi chín ngà cùng quy tụ chầu về đất Tổ.
Các cuộc khai quật khảo cổ học quy mô lớn trên địa bàn tỉnh Phú Thọ và vùng phụ cận chân núi đã minh chứng thuyết phục rằng vùng đất quanh Đền Hùng là cái nôi cư trú liên tục của cư dân Việt cổ. Từ nền văn hóa Phùng Nguyên sơ kỳ thời đại đồ đồng, phát triển rực rỡ qua văn hóa Đồng Đậu, văn hóa Gò Mun cho đến đỉnh cao văn minh Đông Sơn, cư dân Lạc Việt đã thuần dưỡng cây lúa nước, chế tác công cụ đồng thau tinh xảo và hình thành cấu trúc xã hội nhà nước sơ khai.
Tiến trình khởi dựng từ thời Đinh Lý đến Nguyễn
Lịch sử kiến tạo hệ thống kiến trúc thờ tự tại Đền Hùng trải qua một quá trình bồi đắp lâu dài từ tín ngưỡng thờ thần núi, thần lúa và tổ tiên của cư dân bản địa đến quy chế quốc lễ chính thống của các vương triều phong kiến độc lập. Theo ngọc phả và truyền thuyết dân gian, ngay từ thời kỳ An Dương Vương Thục Phán sau khi được Hùng Vương thứ mười tám nhường ngôi và dời đô về vùng thành Cổ Loa, nhà vua đã cho lập cột đá thề trên đỉnh núi Hùng để nguyện đời đời giữ gìn giang sơn gấm vóc và hương khói miếu vũ tổ tiên họ Hùng.
Bước sang kỷ nguyên độc lập tự chủ từ thế kỷ X đến thế kỷ XV, các triều đại Đinh, Tiền Lê, Lý, Trần và Hậu Lê đều đặc biệt coi trọng việc củng cố nền tảng chính thống của quốc gia thông qua việc tôn vinh cội nguồn Văn Lang. Đặc biệt vào năm Hồng Đức thứ nhất (1470) dưới triều vua Lê Thánh Tông, triều đình đã chỉ đạo Hàn lâm viện Trực học sĩ Nguyễn Cố biên soạn hoàn chỉnh bộ Ngọc phả Hùng Vương, chính thức chuẩn hóa hệ thống thần phả, lễ nghi quốc tế và giao cho dân xã Hy Cương làm dân Tạo lệ chuyên tâm trông coi, tu sửa miếu mạo và lo việc thờ phụng bốn mùa.
Đến thời nhà Nguyễn vào thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX, diện mạo kiến trúc của toàn bộ khu di tích được trùng tu, tôn tạo quy mô lớn và định hình rõ nét như ngày nay. Năm Khải Định thứ hai (1917), Tuần phủ Phú Thọ Lê Trung Ngọc đã trình bộ Lễ ấn định ngày mồng Mười tháng Ba âm lịch hằng năm làm ngày Quốc tế (Giỗ Tổ chính thức của cả nước), đồng thời tiến hành đợt đại trùng tu kéo dài từ năm 1917 đến năm 1922, xây dựng lại hệ thống cổng đền, đền Hạ, đền Trung, đền Thượng, Lăng Hùng Vương và đền Giếng mang đậm phong cách nghệ thuật kiến trúc cổ truyền.
| Hạng mục di tích tiêu biểu | Vị trí phân bố trong quần thể | Niên đại khởi dựng & trùng tu chính | Đối tượng phụng thờ & ý nghĩa lịch sử cốt lõi |
|---|---|---|---|
| Cổng Đại môn | Chân núi phía nam | Xây dựng năm Khải Định thứ hai (1917) | Cổng chính dẫn lên trục thần đạo với bức đại tự Cao sơn cảnh hành |
| Đền Hạ và chùa Thiên Quang | Sườn núi cao độ khoảng 70m | Thời Đinh - Lý, trùng tu thế kỷ XVIII - XX | Nơi Quốc Mẫu Âu Cơ sinh bọc trăm trứng và không gian Phật giáo cổ |
| Đền Trung | Sườn núi cao độ khoảng 115m | Thời Trần - Hậu Lê, trùng tu đầu thế kỷ XX | Hùng Vương Tổ miếu, nơi các vua bàn việc nước và truyền ngôi cho Lang Liêu |
| Đền Thượng | Đỉnh cao nhất của núi (175m) | Thời cổ đại, trùng tu lớn năm 1917 - 1922 | Kính Thiên lĩnh điện, nơi cử hành nghi lễ tế trời đất và thờ Tổ tiên dân tộc |
| Lăng Hùng Vương | Phía đông đền Thượng | Tương truyền mộ vua Hùng thứ sáu, xây lại 1922 | Hùng Vương lăng theo thế đầu gối sơn chân đạp thủy hướng đông nam |
| Đền Giếng | Chân núi phía đông nam | Thế kỷ XVIII, trùng tu năm 1921 - 1922 | Ngọc Tỉnh đền thờ công chúa Tiên Dung và Ngọc Hoa soi gương vấn tóc |
Hệ thống kiến trúc cổ truyền trên trục thần đạo của Đền Hùng
Toàn bộ không gian kiến trúc của Đền Hùng được quy hoạch theo nguyên tắc tôn nghiêm, nương theo địa hình tự nhiên của sườn núi từ thấp lên cao qua hơn 500 bậc đá xanh uốn lượn dưới tán rừng già nhiệt đới. Trục thần đạo xuyên suốt từ chân núi lên tới đỉnh núi tạo nên một hành trình tâm linh liền mạch, nơi mỗi công trình kiến trúc đều ẩn chứa một câu chuyện huyền sử về buổi đầu dựng nước.
Cụm kiến trúc từ cổng chính đến đền Trung
Khởi đầu hành trình từ chân núi là Cổng Đại môn được xây dựng năm 1917 theo kiểu vòm cuốn hai tầng tám mái giả cổ uy nghiêm. Tầng dưới có một cửa vòm lớn, hai góc đắp nổi hình tượng đôi nghê chầu; tầng trên là gác lầu tám mái cong vút trang trí lưỡng long chầu nguyệt, mặt trước đắp nổi bốn chữ Hán lớn Cao sơn cảnh hành, nhắc nhở hậu thế giữ lòng thành kính khi bước vào cõi thiêng.
Từ cổng chính bước qua những bậc đá rợp bóng cây đại thụ là tới đền Hạ, công trình gắn liền với huyền tích cha Rồng mẹ Tiên sinh ra bọc trăm trứng nở thành một trăm người con trai — cội nguồn của hai tiếng đồng bào thân thương. Kiến trúc đền Hạ mang bình đồ chữ Nhị gồm hai tòa tiền tế và hậu cung, mỗi tòa ba gian xây theo lối tường hồi bít đốc, mái lợp ngói mũi hài với bờ nóc đắp rồng chầu mặt nguyệt. Cách sân trước đền Hạ chỉ vài bước chân là chùa Thiên Quang (xưa gọi là Sơn Cảnh Thừa Long tự) có từ thời Trần - Hậu Lê, kiến trúc kiểu nội công ngoại quốc thâm nghiêm. Đứng sừng sững trước sân chùa là cây thiên tuế hơn tám trăm năm tuổi với ba ngọn vươn thẳng tượng trưng cho ba miền Bắc - Trung - Nam cùng quy về một gốc, kế bên là gác chuông hai tầng tám mái treo quả chuông đồng cổ đúc từ thời Hậu Lê.
Tiếp tục vượt qua những bậc đá dốc đứng dưới tán rừng chò chỉ, thông nhựa cổ thụ, du khách đặt chân tới đền Trung (tên chữ là Hùng Vương Tổ miếu) nằm ở khoảng lưng chừng núi. Tương truyền đây là nơi các vị vua thường dừng chân luận bàn việc nước cùng các Lạc hầu, Lạc tướng; đồng thời cũng là nơi vua Hùng thứ sáu tổ chức cuộc thi dâng lễ vật ngày xuân và truyền ngôi báu cho hoàng tử Lang Liêu — người đã sáng tạo ra bánh chưng bánh giầy Đất Tổ tượng trưng cho trời tròn đất vuông. Về mặt kiến trúc, đền Trung có bố cục chữ Đinh gồm tòa tiền bái ba gian và hậu cung một gian, để thoáng đãng bốn bề nhằm đón trọn làn gió mát lành từ ngã ba sông thổi lên.

Điện Kính Thiên trên đỉnh núi và khu đền Giếng
Từ đền Trung bước thêm hơn một trăm bậc đá dốc dựng đứng là chạm tới đỉnh cao nhất của ngọn núi Cả, nơi tọa lạc đền Thượng (tên chữ là Kính Thiên lĩnh điện). Theo truyền thuyết, thuở xa xưa các bậc quân vương thường lên đỉnh núi này lập đàn tế trời đất, thần lúa để cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu và muôn dân trăm họ ấm no thái bình. Công trình có mặt bằng kiến trúc hình chữ Vương gồm bốn cấp nối tiếp nhau từ ngoài vào trong: nhà chuông trống, tòa đại bái, tòa tiền tế và hậu cung thâm nghiêm đặt long ngai bài vị thờ thần núi Tản Viên, Thánh Gióng cùng mười tám đời vua Hùng. Phía trước bên trái sân đền vẫn bảo lưu di tích Cột đá thề tương truyền do Thục Phán An Dương Vương dựng lên để khắc lời nguyện đời đời bảo vệ cơ nghiệp họ Hùng.
Nằm ở phía đông nam dưới chân đền Thượng là Lăng Hùng Vương, tương truyền là mộ của vua Hùng thứ sáu — vị vua đã lãnh đạo nhân dân đánh tan giặc ngoại xâm và truyền ngôi cho Lang Liêu. Lăng có thế đất đầu gối sơn, chân đạp thủy, mặt ngoảnh về hướng đông nam đón ánh bình minh, được xây dựng kiên cố năm 1922 với bốn cột đắp tứ linh, hai tầng tám mái uốn cong chạm rồng phượng tinh xảo.
Theo lối bậc đá phía đông nam đi xuống chân núi là tới đền Giếng (tên chữ là Ngọc Tỉnh đền), nơi gắn với hình ảnh hai nàng công chúa Tiên Dung và Ngọc Hoa (vợ của Tản Viên Sơn Thánh) thường theo cha đi kinh lý vùng dân gian và dừng chân soi gương, chải tóc bên giếng nước ngọc trong vắt quanh năm không cạn. Nằm trong không gian quy hoạch mở rộng của toàn khu di tích ngày nay còn có cụm công trình kiến trúc tâm linh đồ sộ gồm đền Quốc Tổ Lạc Long Quân trên núi Sim và đền Tổ Mẫu Âu Cơ trên núi Vặn, tạo sự kết nối hoàn chỉnh với ngôi đền cổ kính đền Mẫu Âu Cơ Hạ Hòa ở vùng thượng lưu sông Thao.
Hệ thống di vật cổ và giá trị văn hiến tại Đền Hùng
Bên cạnh hệ thống kiến trúc gỗ đá rêu phong nằm ẩn mình giữa rừng đại thụ, Đền Hùng còn là một kho tàng di sản vật thể và phi vật thể vô giá của quốc gia. Hàng trăm hiện vật khảo cổ, bia đá, sắc phong và dấu ấn lịch sử cách mạng cận hiện đại đang được lưu giữ tại đây đã khắc họa sinh động sức sống trường tồn của nền văn hiến Việt Nam.
Kho tàng bia đá, sắc phong và cổ vật khảo cổ
Trong khuôn viên các ngôi đền trên núi và tại hệ thống trưng bày của Bảo tàng Hùng Vương nằm ngay dưới chân núi, hàng ngàn hiện vật gốc từ thời đại kim khí đến các triều đại phong kiến đang được bảo quản nghiêm ngặt. Về di vật khảo cổ học, ngay tại sườn núi Hùng và các di chỉ lân cận, giới khảo cổ đã phát hiện những sưu tập rìu đồng cân xứng, giáo đồng hình búp đa, mũi tên đồng, lưỡi cày đồng cùng nhiều trống đồng Đông Sơn có hoa văn chim Lạc và thuyền chiến sinh động, phản ánh trình độ luyện kim đồng thau đỉnh cao của cư dân thời dựng nước.
Về di sản Hán Nôm và mỹ thuật cổ truyền, khu di tích hiện lưu giữ hàng chục đạo sắc phong của các triều đại Hậu Lê, Tây Sơn và Nguyễn; cùng hệ thống hoành phi, câu đối sơn son thếp vàng ca ngợi công đức tổ tiên như Triệu cơ vương tích hay Nam quốc sơn hà uy nghi tại đền Thượng. Đặc biệt, tấm bia đá Hùng Vương từ khảo khắc năm Bảo Đại thứ mười lăm (1940) đặt tại đền Thượng là một tư liệu lịch sử quý giá, ghi chép tỉ mỉ thế thứ mười tám đời vua, niên đại trị vì, truyền thuyết dựng nước cùng quá trình các triều đại lịch sử cấp tự điền và giao dân bản xã phụng thờ.
Sự kiện lịch sử Bác Hồ căn dặn tại đền Giếng
Không chỉ lưu giữ ký ức ngàn năm của thời đại Văn Lang và các vương triều phong kiến, Đền Hùng còn ghi dấu những trang sử hào hùng của dân tộc Việt Nam trong thời đại Hồ Chí Minh. Sau chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ năm 1954, trên hành trình từ chiến khu Việt Bắc trở về tiếp quản Thủ đô, ngày 19 tháng 9 năm 1954, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã về thăm Đền Hùng, dâng hương tưởng niệm các bậc tiền nhân trên đỉnh núi và ngồi trò chuyện thân mật cùng cán bộ, chiến sĩ Đại đoàn Quân tiên phong ngay tại bậc thềm trước đền Giếng.
Tại không gian lịch sử thiêng liêng ấy, Người đã ân cần chỉ tay lên ngôi đền cổ kính và căn dặn câu nói bất hủ đi vào lịch sử dân tộc rằng các Vua Hùng đã có công dựng nước, Bác cháu ta phải cùng nhau giữ lấy nước. Lời căn dặn giản dị mà sâu sắc của vị lãnh tụ dân tộc tại đền Giếng đã nối liền mạch nguồn lịch sử bốn nghìn năm dựng nước từ thuở Văn Lang với sứ mệnh bảo vệ độc lập, tự do và kiến thiết đất nước hòa bình trong thời đại mới. Ngày nay, bức phù điêu lớn khắc họa hình ảnh Bác Hồ nói chuyện với Đại đoàn Quân tiên phong đặt tại khu vực ngã năm đền Giếng đã trở thành điểm nhấn giáo dục truyền thống yêu nước sâu sắc cho mọi thế hệ người Việt.
Biểu tượng đại đoàn kết dân tộc gắn liền với Đền Hùng
Trải qua hàng thiên niên kỷ biến thiên của lịch sử, Đền Hùng đã vượt lên trên ý nghĩa của một quần thể kiến trúc tôn giáo thông thường để trở thành biểu tượng tối cao của khối đại đoàn kết toàn dân tộc. Chính từ ngọn núi thiêng này, một hệ sinh thái di sản văn hóa phi vật thể độc bản đã được UNESCO ghi danh, kết nối hàng triệu trái tim người Việt cùng hướng về cội nguồn.
Tâm điểm thực hành nghi lễ truyền thống của người Việt
Hạt nhân tinh thần làm nên sức sống vĩnh cửu của khu di tích chính là Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ — di sản đã được UNESCO chính thức ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại vào ngày 6 tháng 12 năm 2012. Hằng năm, vào dịp tháng Ba âm lịch (tâm điểm là ngày mồng Mười tháng Ba), Lễ hội Đền Hùng được tổ chức trọng thể theo nghi thức cấp Quốc gia và truyền thống dân gian của hơn 40 xã, phường vùng ven có đền thờ các vua và tướng lĩnh thời Hùng Vương. Song hành cùng nghi lễ dâng hương trên đỉnh đền Thượng là những làn điệu Hát Xoan Phú Thọ — môn nghệ thuật ca múa nhạc dân gian hát cửa đình có từ thời dựng nước, thường được các phường Xoan cổ trình diễn tại các ngôi đình, đền quanh vùng Đất Tổ để ca ngợi công đức thần linh và cầu ước mùa màng tươi tốt.
- Quy mô diện tích toàn khu di tích: Khoảng 845 ha quy hoạch tổng thể thuộc địa phận xã Hy Cương và các vùng phụ cận của thành phố Việt Trì, bao gồm khu vực núi Hùng, núi Vặn, núi Trọc và núi Sim.
- Danh hiệu xếp hạng cấp quốc gia: Được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng là Di tích quốc gia đặc biệt đợt đầu tiên theo Quyết định số 1272/QĐ-TTg ngày 12 tháng 8 năm 2009.
- Hệ sinh thái rừng quốc gia Đền Hùng: Lưu giữ hơn 630 loài thực vật thuộc gần 150 họ khác nhau, trong đó có nhiều loài cây gỗ quý hiếm và cổ thụ hàng trăm năm tuổi như chò chỉ, thông nhựa, kim giao, tuế lược, đa, đề và đại cổ thụ.
- Mạng lưới di tích vệ tinh gắn kết: Kết nối trực tiếp với hàng trăm đình, đền thờ Hùng Vương và tướng lĩnh trên địa bàn Phú Thọ như đình Hùng Lô, đền Tam Giang Bạch Hạc, đền Lăng Sương và đền Mẫu Hạ Hòa.
Không gian rừng quốc gia và bảo tồn di sản Đất Tổ
Một giá trị đặc biệt khác làm nên vẻ đẹp thâm nghiêm, linh thiêng của Đền Hùng chính là hệ sinh thái Rừng quốc gia bao phủ toàn bộ ngọn núi Nghĩa Lĩnh và các dãy đồi kế cận. Khu rừng cấm cổ truyền này được người dân địa phương bảo vệ nghiêm ngặt từ đời này sang đời khác với tâm niệm từng gốc cây, ngọn cỏ trên núi Tổ đều mang linh khí của tiền nhân. Nhờ sự gìn giữ ấy, trên diện tích hơn 530 ha rừng đặc dụng hiện vẫn bảo tồn được thảm thực vật rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới với tầng tán dày đặc, nổi bật là những cây chò chỉ đại thụ thẳng tắp cao hàng chục mét, những gốc thông cổ thụ xù xì bên bậc đá đền Trung và cây vạn tuế tám trăm năm trước sân chùa Thiên Quang.
Trong chiến lược bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa dân tộc đương đại, công tác tu bổ, tôn tạo các hạng mục tại khu di tích luôn tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc bảo tồn yếu tố gốc của kiến trúc truyền thống gắn với gìn giữ cảnh quan sinh thái tự nhiên. Việc kết hợp hài hòa giữa bảo tồn không gian thờ tự cổ kính trên núi Hùng với phát triển hệ thống thiết chế văn hóa như quảng trường trung tâm, bảo tàng và tháp Hùng Vương đã tạo nên một quần thể văn hóa tâm linh bề thế, xứng tầm vị thế đất Tổ cội nguồn của dân tộc Việt Nam.
Trải qua hàng ngàn năm lịch sử với biết bao thăng trầm của thời cuộc, Đền Hùng vẫn sừng sững giữa mây ngàn trung du như điểm tựa tâm linh bất diệt, hun đúc lòng yêu nước, tinh thần nhân nghĩa và ý chí tự cường của muôn triệu người con đất Việt. Trên hành trình số hóa và lan tỏa kho tàng văn hiến cội nguồn của vùng Đất Tổ, chuyên trang Phú Thọ NSSC sẽ tiếp tục cập nhật hệ thống tư liệu bách khoa chuẩn xác về các di tích lịch sử, danh nhân và di sản văn hóa bản địa đặc sắc của quê hương Phú Thọ.
NSSC Phú Thọ
phutho.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Phú Thọ.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Phú Thọ.
Bài liên quan
Hồ Hòa Bình - Tuyệt tác non nước lòng hồ sông Đà giữa miền văn hóa Mường
Hồ Hòa Bình trải dài hơn 200 km trên dòng sông Đà với 47 đảo đá vôi, động Thác Bờ kỳ vĩ và không gian di sản văn hóa bản địa lâu đời của đồng bào dân tộc Mường.
Vườn quốc gia Xuân Sơn - Tuyệt tác rừng nguyên sinh trên núi đá vôi Đất Tổ
Vườn quốc gia Xuân Sơn tại huyện Tân Sơn, Phú Thọ là khu rừng nguyên sinh trên núi đá vôi kỳ vĩ với đỉnh núi Voi, hang Lạng và hệ sinh thái đặc hữu quý hiếm.
Vườn quốc gia Tam Đảo - Khu bảo tồn sinh quyển kỳ vĩ trên dãy núi đá cổ
Vườn quốc gia Tam Đảo trải dài trên dãy núi cao hơn 50 km, sở hữu hệ sinh thái rừng nguyên sinh á nhiệt đới ẩm cùng hàng ngàn loài động thực vật đặc hữu quý hiếm.



