Bỏ qua đến nội dung

Cỗ lá người Mường Hòa Bình - Triết lý vũ trụ và tình đoàn kết trên mâm lá chuối rừng

Được bày biện trang trọng trên những tàu lá chuối rừng hơ lửa xanh mướt giữa không gian nhà sàn truyền thống, cỗ lá người Mường Hòa Bình không chỉ hội tụ hương vị tinh túy của núi rừng mà còn phản chiếu sâu sắc quan niệm vũ trụ và tinh thần gắn kết cộng đồng bền chặt của đồng bào dân tộc Mường.

NSSC Phú ThọĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Phụ nữ Mường bày biện mâm cỗ lá người Mường Hòa Bình trên tàu lá chuối rừng xanh mướt

Trong bức tranh văn hóa tộc người vùng trung du và miền núi phía Bắc mở rộng, cộng đồng người Mường tại bốn vùng Mường cổ là Mường Bi, Mường Vang, Mường Thàng và Mường Động sở hữu kho tàng di sản ẩm thực giàu tính biểu tượng. Nổi bật ở vị trí trung tâm của mọi nghi lễ cộng đồng chính là cỗ lá người Mường Hòa Bình, hình thức ẩm thực độc bản gói trọn triết lý giao hòa giữa con người với thiên nhiên.

Nguồn gốc nhân sinh quan gắn liền với cỗ lá người Mường Hòa Bình

Sự ra đời và định hình quy tắc của cỗ lá người Mường Hòa Bình bắt nguồn từ đời sống nông nghiệp thung lũng kết hợp săn bắt, hái lượm ven rừng của cư dân Việt - Mường cổ. Không đơn thuần là một bữa tiệc chiêu đãi, mỗi mâm cỗ lá đều tuân thủ nghiêm ngặt những quy ước truyền thống gắn liền với thế giới quan thần thoại và tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên.

Dấu ấn văn hóa bốn mường và vũ trụ quan bản địa

Trải dài khắp vùng đất cổ nơi lưu giữ giá trị của Không gian văn hóa Mường Hòa Bình, tập quán bày cỗ trên lá chuối rừng đã tồn tại hàng trăm năm qua trong đời sống cư dân bản địa. Theo quan niệm cổ truyền được truyền tụng qua các áng Mo Mường Hòa Bình và thiên sử thi Đẻ đất đẻ nước, vũ trụ gồm ba tầng là Mường Trời, Mường Bằng và Mường Pưa, trong đó cây cỏ và muông thú nơi núi rừng là nguồn sống thiêng liêng nuôi dưỡng con người. Việc dùng tàu lá chuối rừng xanh mướt trải trên mâm gỗ tròn hoặc mẹt tre đan để bày thức ăn chính là biểu trưng cho mặt đất trù phú ôm ấp vạn vật trong văn hóa bốn mường.

Nét đặc sắc nhất trong nghi thức bày cỗ lá nằm ở cách phân định hướng ngọn lá và gốc lá chuối theo mục đích tâm linh của gia chủ. Đối với mâm cỗ dâng cúng tổ tiên trong dịp lễ tết, cưới hỏi, mừng nhà mới hay cầu an, phần ngọn lá chuối được quay vào phía trong lòng mâm để đón nhận phúc lộc hội tụ về gia đình. Ngược lại, trong các nghi lễ tang ma tiễn đưa người đã khuất về Mường Ma theo lời thầy mo, ngọn lá chuối bắt buộc phải quay ra phía ngoài như một lời tiễn biệt trang nghiêm.

Tinh thần bình đẳng và gắn kết cộng đồng quanh bếp lửa

Trong không gian nhà sàn truyền thống, khi mâm cỗ lá được dọn ra bên bếp lửa hồng, mọi thành viên cùng ngồi quây quần thành vòng tròn xung quanh chiếc mâm gỗ tròn trịa. Cách sắp đặt đồng đều các phần thức ăn trên mặt lá thể hiện rõ triết lý bình đẳng, sẻ chia ngọt bùi của cộng đồng cư dân bản Mường. Mỗi góc mâm đều có đủ phần thịt luộc, thịt nướng, lòng dồi, chả lá bưởi và nắm xôi đồ để bất kỳ thực khách nào ngồi ở vị trí nào cũng dễ dàng thưởng thức trọn vẹn hương vị mà không có sự phân biệt cao thấp.

Khác với mâm cỗ nhiều bát đĩa cầu kỳ ở vùng đồng bằng, mâm cỗ của người Mường hạn chế sử dụng đồ sành sứ mà ưu tiên bày trực tiếp các món khô, món nướng và món luộc lên mặt lá chuối, chỉ đặt ở chính giữa một bát muối hạt dổi và vài bát canh nhỏ. Sự giản dị, mộc mạc nhưng ấm áp nghĩa tình ấy giúp xóa nhòa khoảng cách giữa chủ nhà và khách quý, kết nối tình làng nghĩa xóm bền chặt qua từng mùa vụ.

Tuyển chọn sản vật núi rừng làm nên cỗ lá người Mường Hòa Bình

Giá trị ẩm thực đặc sắc của cỗ lá người Mường Hòa Bình được kiến tạo từ nguồn nguyên liệu bản địa thuần khiết, thu hoạch trực tiếp từ rừng tự nhiên, khe suối đá và nương đồi quanh bản. Sự kết hợp giữa nguồn đạm núi rừng và hệ gia vị thảo mộc tạo nên cấu trúc hương vị mộc mạc mà sâu sắc.

Nguyên liệu thịt lợn bản và sản vật suối nguồn

Thành phần trung tâm không thể thiếu trên mâm cỗ lá truyền thống là các món chế biến từ giống lợn bản địa chăn thả tự nhiên, nổi tiếng với phương thức lợn mán thui luộc Hòa Bình. Lợn nuôi thả rông trên đồi ăn rau rừng, củ sắn và ngô nương có thớ thịt săn chắc, lớp bì dày giòn và phần mỡ thơm trong. Khi mổ lợn làm cỗ, người đầu bếp bản Mường tận dụng khéo léo toàn bộ các phần từ thịt ba chỉ, thịt thăn, sườn non cho đến tim, gan, phổi và lòng non để chế biến thành chuỗi món luộc, món nướng và lòng dồi hấp dẫn.

Người phụ nữ Mường chuẩn bị mẹt thịt lợn bản, cá suối kẹp tre nướng và xôi ngũ sắc cho mâm cỗ lá
Người phụ nữ Mường chuẩn bị mẹt thịt lợn bản, cá suối kẹp tre nướng và xôi ngũ sắc cho mâm cỗ lá

Bên cạnh thịt lợn bản và gà đồi chạy bộ, mâm cỗ lá trong những dịp lễ lớn còn hội tụ các sản vật đánh bắt từ sông suối tự nhiên. Tiêu biểu là những kẹp cá suối kẹp tre nướng hoặc thức quà cá nướng sông Đà Hòa Bình thơm lừng mùi khói củi, cùng ốc núi đá hấp sả và măng chua rừng. Sự góp mặt của cả sản vật trên núi cao lẫn thủy sản dưới khe suối phản ánh sự trù phú của hệ sinh thái vùng thung lũng Mường.

Hương thơm lá chuối rừng và gia vị hạt dổi

Để làm nền cho toàn bộ mâm cỗ, người dân phải vào rừng chọn cắt những tàu lá chuối rừng hơ lửa còn tươi nguyên, bản lá rộng, dày dặn và không bị rách gió. Lá chuối rừng sau khi lau sạch bụi phấn trắng được đem hơ nhanh qua ngọn lửa củi trên bếp nhà sàn. Tác động nhiệt vừa đủ giúp lá chuối chuyển sang màu xanh bóng mượt, trở nên dẻo dai như lụa, không bị giòn gãy khi gấp nếp và tiết ra hương thơm thảo mộc dịu nhẹ quyện vào thức ăn nóng hổi bày phía trên.

Hệ gia vị định hình linh hồn cho các món ăn trong cỗ lá gồm hạt dổi rừng nướng than, hạt mắc khén, lá bưởi non, lá lốt, sả tươi và ớt chỉ thiên. Hạt dổi nếp thu hái từ những cây dổi cổ thụ trong rừng sâu khi nướng trên than hồng sẽ phồng nở và tỏa hương thơm nồng nàn; đem giã nhỏ cùng muối hạt rang khô và ớt tươi sẽ tạo thành bát muối hạt dổi mắc khén chấm thịt luộc mang vị cay tê, thơm nồng kích thích vị giác.

Nhóm thành phầnNguyên liệu bản địa tiêu biểuVai trò trong cấu trúc mâm cỗ
Nền bày biện tự nhiênTàu lá chuối rừng bánh tẻ hơ qua lửa củi, mâm gỗ tròn hoặc mẹt treTạo mặt phẳng xanh mướt giữ nhiệt, truyền hương thảo mộc tự nhiên
Nhóm đạm chínhThịt lợn mán bản địa (ba chỉ, nạc vai, lòng dồi), gà đồi, cá suốiCung cấp hệ món luộc, nướng, hấp đa dạng đặt đối xứng quanh tâm
Nhóm tinh bột và rauGạo nếp nương đồ xôi ngũ sắc, bánh uôi, măng chua, rau đồ tổng hợpCân bằng dinh dưỡng, chống ngấy và thể hiện sắc màu mùa màng
Nhóm gia vị thảo mộcHạt dổi rừng nướng, mắc khén, lá bưởi, lá chanh, muối hạt giã ớtKhử mùi tự nhiên của nguyên liệu, đánh thức hương thơm núi rừng

Kỹ nghệ chế biến và bài trí trong cỗ lá người Mường Hòa Bình

Điểm cuốn hút của cỗ lá người Mường Hòa Bình nằm ở nguyên lý chế biến tôn trọng tối đa vị ngọt nguyên bản của thực phẩm tươi sống. Hầu hết các món ăn đều hạn chế chiên xào nhiều dầu mỡ mà ưu tiên luộc chín tới, đồ hơi nước hoặc nướng trực tiếp trên than củi hồng.

Tinh hoa thịt lợn luộc, lòng dồi và chả lá bưởi

Trong quy trình chuẩn bị cỗ lá, món thịt lợn bản luộc nướng và bộ lòng dồi luộc luôn được thực hiện công phu nhất. Tảng thịt ba chỉ và thịt mông sau khi thui vàng lớp bì được luộc trong nồi nước sôi có thả sả đập dập và gừng núi cho tới khi vừa chín tới, sau đó vớt ra để nguội tự nhiên giúp thớ thịt săn lại, khi thái lát mỏng có độ trong trẻo và giòn ngọt. Bộ lòng lợn bản gồm tim, gan, dạ dày và dồi tiết nhồi rau thơm rừng được luộc khéo léo để giữ trọn độ mềm bùi.

Song hành cùng các món luộc là món chả cuốn lá bưởi nướng than hoa, một sáng tạo ẩm thực độc đáo của phụ nữ Mường. Thịt lợn ba chỉ thái miếng con chì vừa ăn được ướp kỹ với nước mắm, hạt dổi giã nhỏ, hành tăm rồi cuốn chặt trong từng chiếc lá bưởi bánh tẻ đã tước bỏ gân chính, xiên vào thanh tre tươi và nướng trên than củi. Khi lá bưởi bên ngoài cháy xém cạnh, lượng tinh dầu the mát từ lá bưởi thẩm thấu sâu vào lớp mỡ lợn đang tan chảy, tạo nên miếng chả nướng thơm lừng và béo ngậy.

Sắc màu xôi nếp nương, cá suối nướng và canh loóng

Bên cạnh các món thịt, mâm cỗ lá trở nên rực rỡ nhờ sự hiện diện của đĩa xôi ngũ sắc đồ chõ gỗ hoặc những ống cơm lam Kim Bôi dẻo thơm hương tre nứa. Hạt gạo nếp nương tròn mẩy được ngâm cùng nước cốt chiết xuất từ các loại lá rừng tự nhiên như lá cẩm tím, lá cẩm đỏ, nghệ vàng, lá gừng xanh rồi đem đồ chín bằng hơi nước trong chõ gỗ sung. Từng hạt xôi bóng mẩy, dẻo mềm nhưng không dính tay, tượng trưng cho ngũ hành tương sinh và ước vọng mùa màng bội thu.

Không gian thưởng thức mâm cỗ lá người Mường Hòa Bình với xôi ngũ sắc và chả nướng kẹp tre
Không gian thưởng thức mâm cỗ lá người Mường Hòa Bình với xôi ngũ sắc và chả nướng kẹp tre

Để hoàn thiện sự cân bằng âm dương trên mâm cỗ, người Mường luôn dọn kèm bát canh loóng và đĩa rau rừng đồ thập cẩm. Canh loóng được nấu từ phần nước luộc thịt lợn ngọt lịm cùng lõi cây chuối rừng non thái mỏng và lá lốt, mang vị ngọt mát, thanh nhiệt hiệu quả. Khi bài trí lên mâm lá chuối, lòng dồi và tim gan tượng trưng cho tấm lòng chân thành được xếp ở vòng trong cùng sát bát muối hạt dổi, tiếp đến là vòng thịt luộc, chả lá bưởi, cá nướng và ngoài cùng là xôi nếp cùng bánh uôi, tạo nên bố cục đồng tâm hài hòa.

Món ăn tiêu biểuPhương pháp chế biến cổ truyềnHương vị và ý nghĩa văn hóa
Thịt lợn bản thui luộcThui vàng bì bằng rơm, luộc chín tới cùng sả gừng rồi thái lát mỏngVị ngọt nguyên bản, bì giòn sần sật, biểu trưng cho sự sung túc
Chả thịt cuốn lá bưởiThịt ba chỉ ướp hạt dổi cuốn lá bưởi bánh tẻ, kẹp tre nướng than hồngHòa quyện vị béo của thịt với hương tinh dầu lá bưởi thơm nồng
Xôi ngũ sắc đồ chõ gỗGạo nếp nương nhuộm màu lá rừng tự nhiên, đồ chín bằng hơi nướcHạt xôi dẻo thơm, năm màu sắc tượng trưng cho ngũ hành no ấm
Canh loóng chuối rừngLõi thân chuối rừng non nấu nước luộc thịt lợn bản, điểm lá lốtVị ngọt thanh mát, trung hòa chất đạm và giúp tiêu hóa nhẹ nhàng

Giá trị di sản văn hóa của cỗ lá người Mường Hòa Bình

Trải qua dòng chảy thời gian, cỗ lá người Mường Hòa Bình không chỉ giữ vai trò trung tâm trong các sinh hoạt tín ngưỡng bản làng mà còn vươn lên trở thành sản phẩm du lịch văn hóa tiêu biểu, từng được vinh danh trong nhóm những giá trị ẩm thực đặc sắc hàng đầu Việt Nam.

Tâm điểm của lễ hội truyền thống và nghi thức đãi khách

Vào mỗi dịp đầu xuân năm mới, khi tiếng chiêng Mường ngân vang khắp các thung lũng báo hiệu mùa lễ hội Khai hạ Mường Bi mở cửa rừng xuống đồng, hàng trăm mâm cỗ lá lại được các xóm bản chuẩn bị công phu để dâng cúng Quốc Mẫu Hoàng Bà, Tản Viên Sơn Thánh và các vị thần linh bảo hộ bản mường. Sau phần nghi lễ trang nghiêm, người dân và du khách cùng quây quần bên mâm cỗ lá, thưởng thức miếng thịt lợn bản chấm muối hạt dổi và vít cong cần trúc uống chung vò rượu cần Mường Bi ngọt nồng men lá rừng.

Trong đời sống thường nhật tại các bản du lịch cộng đồng vùng Hòa Bình, Tân Lạc, Lạc Sơn hay Mai Châu, mâm cỗ lá là nghi thức đón khách trang trọng nhất của người dân bản địa. Ngồi bên bếp lửa nhà sàn, lắng nghe làn điệu hát Thường Đang ngân nga và thưởng thức món ăn bày trên lá chuối rừng, thực khách cảm nhận rõ sự gắn bó máu thịt giữa con người với thiên nhiên đại ngàn.

Bảo tồn bản sắc ẩm thực trong đời sống đương đại

Việc bảo tồn nguyên vẹn quy thức chế biến và bài trí mâm cỗ lá truyền thống đang được các nghệ nhân ẩm thực và cộng đồng người Mường tích cực trao truyền cho thế hệ trẻ. Từ cách nhận biết lá rừng gia vị, kỹ thuật đồ xôi chõ gỗ cho tới quy tắc quay ngọn lá chuối theo từng nghi lễ đều được giữ gìn như chuẩn mực văn hóa gia phong của từng dòng họ.

Sự lan tỏa của văn hóa cỗ lá đã góp phần định vị thương hiệu du lịch sinh thái, văn hóa cộng đồng của vùng trung du và miền núi phía Bắc. Trên hành trình số hóa di sản văn hiến bản địa, chuyên trang Phú Thọ NSSC tiếp tục cập nhật hệ thống tư liệu bách khoa toàn diện về lịch sử, làng nghề và ẩm thực của vùng đất cội nguồn. Giữa nhịp sống hiện đại, cỗ lá người Mường Hòa Bình vẫn tỏa sáng như một biểu tượng văn hóa sống động, lưu giữ trọn vẹn hồn cốt núi rừng và tình đoàn kết nhân ái của cộng đồng các dân tộc Việt Nam.

Chia sẻ:
PC

NSSC Phú Thọ

phutho.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Phú Thọ.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Ẩm thực Phú Thọ.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất