Bỏ qua đến nội dung

Thiền viện Trúc Lâm Tây Thiên - Chốn tổ Phật giáo uy nghiêm giữa đại ngàn Tam Đảo

Ngự trị trên sườn núi cao sương mây bao phủ của dãy Tam Đảo hùng vĩ, Thiền viện Trúc Lâm Tây Thiên là một trong ba đại thiền viện quy mô bậc nhất Việt Nam hiện nay. Quần thể kiến trúc kế thừa nền móng cổ tự ngàn năm tuổi, đóng vai trò trung tâm đào tạo tăng ni và hoằng dương tư tưởng thiền học dân tộc.

NSSC Phú ThọĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Toàn cảnh kiến trúc uy nghiêm giữa rừng thông xanh tại Thiền viện Trúc Lâm Tây Thiên

Giữa không gian rừng thông xanh thẫm và tiếng chuông chùa ngân vang bên sườn núi đỉnh Thạch Bàn, Thiền viện Trúc Lâm Tây Thiên hiện lên bề thế với những nếp mái đao cong vút mang đậm hồn cốt kiến trúc cổ truyền phương Đông. Được khởi dựng vào năm 2004 bởi tâm nguyện của Thiền sư Thích Thanh Từ ngay trên dấu tích chùa cổ Thiên Ân Thiền Tự, danh thắng tâm linh này hòa quyện dòng chảy Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử với không gian phụng thờ Quốc Mẫu Tây Thiên Lăng Thị Tiêu.

Cội nguồn lịch sử và mạch thiền tại Thiền viện Trúc Lâm Tây Thiên

Sự hình thành và phát triển của Thiền viện Trúc Lâm Tây Thiên không phải là một công trình tôn giáo xuất hiện ngẫu nhiên trong thời hiện đại mà bắt nguồn từ mạch ngầm lịch sử Phật giáo lâu đời tại vùng núi Tam Đảo. Nơi đây lưu giữ những dấu ấn khảo cổ và thư tịch cổ xưa chứng minh vị thế một trong những chiếc nôi Phật giáo đầu tiên trên dải đất Việt Nam.

Nền móng chùa cổ Thiên Ân Thiền Tự ngàn năm

Tọa lạc ở độ cao khoảng 300 mét trên một ngọn đồi phẳng lưng chừng núi thuộc quần thể danh thắng Tây Thiên (xã Đại Đình, huyện Tam Đảo), vị trí xây dựng Thiền viện Trúc Lâm Tây Thiên ngày nay vốn là nền đất linh thiêng của chùa cổ Thiên Ân Thiền Tự (còn được ghi chép trong sử liệu địa phương với tên gọi chùa Thiên Tây Trúc). Theo các công trình khảo cứu lịch sử Phật giáo Việt Nam, vào khoảng thế kỷ thứ III Công nguyên, trong hành trình du hóa sang phương Đông, nhà sư Ấn Độ Khương Tăng Hội khi đi qua dãy núi Tam Đảo thấy địa thế núi non hùng vĩ, suối rừng thanh tịnh tựa chốn Tây Trúc quê hương nên đã dừng chân dựng thảo am tu hành.

Trải qua các triều đại Đinh, Tiền Lê, Lý và đặc biệt là thời kỳ hưng thịnh rực rỡ dưới vương triều nhà Trần — giai đoạn sản sinh những kiệt tác kiến trúc Phật giáo vùng trung du như bảo vật quốc gia tháp Bình Sơn hay ngôi cổ tự chùa Hà Tiên Vĩnh Phúc dưới vùng đồng bằng, chùa cổ Thiên Ân Thiền Tự đã trở thành một chốn tổ sầm uất bậc nhất vùng núi phía Bắc. Trên sườn núi dưới chân đỉnh Thạch Bàn, hàng chục ngôi chùa tháp, am thất của các bậc cao tăng đắc đạo nối tiếp nhau mọc lên giữa đại ngàn sương mù bao phủ.

Những cuộc khảo sát khảo cổ học trước khi khởi công xây dựng Thiền viện Trúc Lâm Tây Thiên đã phát hiện ngay dưới lớp đất rừng nhiều di vật kiến trúc quý giá từ thời Lý, Trần và Hậu Lê. Nổi bật trong số đó là hệ thống chân tảng đá xanh chạm cánh sen, gạch bìa cỡ lớn, ngói mũi hài tinh xảo, mảnh gốm men ngọc cùng tấm bia đá cổ khắc bốn chữ Hán Thiên Ân Thiền Tự đặt bên cạnh khu mộ tháp đá của các vị tổ sư.

Hành trình phục hưng dòng thiền năm Giáp Thân 2004

Bước sang đầu thế kỷ XXI, nhằm khơi dậy và tiếp nối mạng mạch tư tưởng của Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử — dòng thiền thuần Việt mang tinh thần nhập thế Cư trần lạc đạo do đức Phật hoàng Trần Nhân Tông sáng lập vào cuối thế kỷ XIII, Thiền sư Thích Thanh Từ cùng các đệ tử xuất gia đã khảo sát thực địa tại nền chùa cổ Thiên Ân Thiền Tự. Nhận thấy nơi đây hội tụ đầy đủ yếu tố địa linh nhân kiệt, lưng tựa núi cao vững chãi, mặt hướng ra đồng bằng khoáng đạt, chư tôn đức đã quyết định kiến thiết đại thiền viện phương Bắc tại Tây Thiên.

Ngày 4 tháng 4 năm 2004 (tức ngày rằm tháng Hai năm Giáp Thân), lễ đặt đá khởi công xây dựng Thiền viện Trúc Lâm Tây Thiên đã được cử hành trọng thể. Dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Thượng tọa Thích Kiến Nguyệt cùng sự đóng góp của hàng ngàn nghệ nhân mộc, nghệ nhân chạm đá đến từ các làng nghề truyền thống Bắc Bộ và miền Trung, toàn bộ các hạng mục chính của thiền viện đã hoàn thành chỉ sau mười lăm tháng thi công liên tục giữa địa hình núi cao.

Vào tháng 11 năm 2005, Thiền viện Trúc Lâm Tây Thiên chính thức khánh thành, trở thành một trong ba thiền viện lớn nhất của Phật giáo Việt Nam (cùng với Thiền viện Trúc Lâm Đà Lạt và Thiền viện Trúc Lâm Yên Tử). Từ một phế tích cổ tự ngủ yên dưới tán rừng già thuộc Vườn quốc gia Tam Đảo, nơi đây đã hồi sinh mạnh mẽ thành trung tâm đào tạo Phật học chuyên sâu cho hàng trăm tăng ni trẻ trên khắp cả nước.

| Hạng mục kiến trúc tiêu biểu | Vị trí trong tổng thể mặt bằng | Đặc điểm cấu trúc & Chất liệu chính | Chức năng tôn giáo & Văn hóa |

| --- | --- | --- | --- |

| Cổng Tam quan & Lầu Chuông, Gác Trống | Khu vực tiền đường phía trước sân lớn | Kiến trúc hai tầng mái đao cong, cột gỗ lim và đá xanh | Không gian đón khách hành hương, treo đại hồng chung và trống Bát Nhã |

| Đại hùng bửu điện (Chánh điện) | Trung tâm trục chính của ngoại viện | Cao 17 mét, diện tích 675 m2, 4 cột cái đường kính gần 1 mét | Nơi tôn trí tượng Phật Thích Ca và cử hành khóa lễ, tọa thiền đại chúng |

| Nhà Tổ đường (Tổ sư đường) | Nằm ngay phía sau Đại hùng bửu điện | Kiến trúc 5 gian gỗ cổ truyền, mái lợp ngói mũi hài | Thờ Tổ sư Đạt Ma và Tam Tổ của Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử |

| Nhà trưng bày & Thư viện Bát giác | Hai bên tả hữu trục trung tâm ngoại viện | Thiết kế tám cạnh truyền thống, lưu trữ kinh điển | Giới thiệu di vật khảo cổ chùa cổ Thiên Ân Thiền Tự và kinh sách |

| Khu Nội viện Tăng và Nội viện Ni | Tách biệt trên hai sườn đồi rừng thông | Hệ thống thiền đường, tăng xá, thất chuyên tu yên tĩnh | Không gian tu học biệt lập, hành thiền miên mật của chư tăng ni |

Quy hoạch kiến trúc cổ truyền của Thiền viện Trúc Lâm Tây Thiên

Điểm gây ấn tượng sâu sắc đối với bất kỳ ai đặt chân tới Thiền viện Trúc Lâm Tây Thiên chính là nghệ thuật quy hoạch tổng thể nương theo địa hình tự nhiên của sườn núi Tam Đảo. Trên diện tích khuôn viên rộng hơn 4,5 héc-ta được bao bọc bởi hơn 50 héc-ta rừng thông và rừng nguyên sinh ngoại vi, công trình được phân chia khoa học thành hai khu vực rõ rệt là Ngoại viện và Nội viện.

Trục cổng Tam quan và không gian Đại hùng bửu điện

Để bước vào không gian thanh tịnh của Thiền viện Trúc Lâm Tây Thiên, khách hành hương đi qua những bậc thang đá xanh rộng rãi dẫn lên cổng Tam quan uy nghi. Cổng Tam quan được thiết kế theo lối kiến trúc cổ truyền hai tầng tám mái với những đầu đao uốn cong mềm mại in bóng lên nền trời xanh thẫm. Từ khoảng sân lát đá hoa cương phẳng rộng phía trước cổng nhìn xuống phía dưới, toàn bộ thung lũng Tây Thiên và vùng đồng bằng trung du hiện ra mênh mông như một bức tranh thủy mặc.

Tâm điểm kiến trúc bề thế nhất trên trục thần đạo của Thiền viện Trúc Lâm Tây Thiên là tòa Đại hùng bửu điện (Chánh điện) tọa lạc ở vị trí trung tâm khu Ngoại viện. Công trình có diện tích mặt sàn lên tới 675 mét vuông, chiều cao từ nền lên tới đỉnh bờ nóc đạt 17 mét, đủ sức dung chứa cùng lúc hơn 600 tăng ni và phật tử ngồi tọa thiền, nghe giảng pháp. Hệ thống khung chịu lực của Đại hùng bửu điện kết hợp hài hòa giữa cốt kiên cố với hệ thống cửa bức bàn, hoành phi, câu đối và bao lam bằng gỗ lim, gỗ mít chạm trổ tinh xảo, cùng bốn hàng cột cái đường kính gần một mét vươn thẳng nâng đỡ vòm mái cao rộng.

Toàn cảnh Đại hùng bửu điện uy nghiêm giữa mây ngàn tại Thiền viện Trúc Lâm Tây Thiên
Toàn cảnh Đại hùng bửu điện uy nghiêm giữa mây ngàn tại Thiền viện Trúc Lâm Tây Thiên

Hệ thống lầu Chuông, gác Trống và nhà Tổ đường

Đăng đối hai bên phải và trái phía trước sân Đại hùng bửu điện tại Thiền viện Trúc Lâm Tây Thiên là hai tòa lầu Chuông và gác Trống vươn cao thanh thoát. Bên trong lầu Chuông treo quả đại hồng chung bằng đồng nặng tới 2,2 tấn do các nghệ nhân đúc đồng truyền thống chế tác công phu; trong khi bên gác Trống đặt chiếc trống sấm Bát Nhã có đường kính mặt trống rộng 1,5 mét được làm từ thân gỗ sao nguyên khối lâu năm. Mỗi buổi sớm mai hay lúc chiều tà, tiếng chuông đồng trầm hùng hòa quyện cùng tiếng trống Bát Nhã vang vọng khắp thung lũng núi rừng.

Nằm ngay phía sau Chánh điện trên một cấp nền cao hơn là tòa Nhà Tổ đường của Thiền viện Trúc Lâm Tây Thiên, nơi nối liền bằng hệ thống hành lang có mái che và sân vườn cây cảnh tĩnh mặc. Nhà Tổ được thiết kế theo kiểu nhà năm gian truyền thống Bắc Bộ với mái ngói đỏ tươi, bờ nóc đắp bức cuốn thư trang nhã, xung quanh trồng nhiều khóm trúc vàng, tùng La Hán và thông nhựa rì rào trong gió núi, gợi nhắc trực tiếp đến khí chất thanh cao của dòng thiền Trúc Lâm.

Khu nội viện tu học ẩn mình giữa rừng thông

Khác với khu vực Ngoại viện luôn rộng mở đón tiếp khách thập phương chiêm bái, khu vực Nội viện của Thiền viện Trúc Lâm Tây Thiên được quy hoạch tách biệt hoàn toàn thành hai phân khu độc lập là Nội viện Tăng (nằm bên sườn đồi phía tả) và Nội viện Ni (nằm bên sườn đồi phía hữu). Hai khu nội viện này bao gồm hệ thống Thiền đường (nơi chư tăng ni ngồi thiền định mỗi ngày nhiều thời khóa), Trai đường (nhà ăn chay thanh tịnh), Tăng xá và đặc biệt là các cụm thất chuyên tu nằm rải rác sâu dưới tán rừng thông già.

Không gian tại khu Nội viện của Thiền viện Trúc Lâm Tây Thiên tuân thủ nghiêm ngặt quy chế Chỉ tịnh của nhà thiền nhằm bảo đảm sự yên tĩnh tuyệt đối cho việc tham cứu thiền học. Những lối đi nhỏ lát đá cuội uốn lượn dưới bóng thông xanh, tiếng suối chảy róc rách từ khe núi đỉnh Thạch Bàn vọng về cùng bầu không khí trong lành mát mẻ quanh năm ở độ cao hàng trăm mét đã kiến tạo nên một môi trường tu tập lý tưởng, tách biệt hẳn khỏi sự ồn ào náo nhiệt của phố thị.

Hệ thống tượng pháp và pháp khí ở Thiền viện Trúc Lâm Tây Thiên

Bên cạnh quy mô kiến trúc bề thế, Thiền viện Trúc Lâm Tây Thiên còn lưu giữ hệ thống tượng thờ, phù điêu gỗ, bia đá cổ và kho tàng kinh điển Phật học mang giá trị nghệ thuật và học thuật sâu sắc. Mỗi pho tượng và bức chạm tại đây đều tuân thủ chuẩn mực mỹ thuật Phật giáo Thiền tông Việt Nam thời Lý – Trần.

Nghệ thuật tạo tác tượng Phật và phù điêu gỗ

Bước vào không gian nội tự trang nghiêm của tòa Đại hùng bửu điện tại Thiền viện Trúc Lâm Tây Thiên, điểm thu hút ánh nhìn đầu tiên là pho tượng Đức Phật Thích Ca Mâu Ni cao hơn 4 mét được tạc bằng đá sa thạch nguyên khối tôn trí trên đài sen cao giữa trung tâm chính điện. Pho tượng khắc họa hình ảnh Đức Thế Tôn trong tư thế kiết già tọa thiền định tĩnh, tay phải giơ cành hoa sen theo điển tích Niêm hoa vi tiếu (Đức Phật giơ cành hoa sen trên núi Linh Thứu, Ngài Ca Diếp mỉm cười lĩnh hội chánh pháp nhãn tạng, mở đầu cho truyền thống tâm truyền tâm của Thiền tông). Hai bên tả hữu là tượng Bồ Tát Văn Thù Sư Lợi cưỡi sư tử xanh biểu trưng cho đại trí tuệ và Bồ Tát Phổ Hiền cưỡi voi trắng sáu ngà biểu trưng cho đại hạnh nguyện.

Tại gian trung tâm của Nhà Tổ đường thuộc Thiền viện Trúc Lâm Tây Thiên, ban thờ chính tôn trí tượng Sơ tổ Bồ Đề Đạt Ma cùng bộ tượng Tam Tổ của Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử gồm Đệ nhất tổ Điều Ngự Giác Hoàng Trần Nhân Tông, Đệ nhị tổ Pháp Loa Đồng Kiên Cương và Đệ tam tổ Huyền Quang Lý Đạo Tái. Ngoài ra, chạy dọc theo hai bức tường lớn của Chánh điện là hệ thống 33 bức phù điêu gỗ chạm khắc công phu tái hiện cuộc đời hành đạo của 33 vị Tổ sư Thiền tông Ấn Độ và Trung Hoa cùng lịch sử truyền thừa các dòng thiền Tỳ Ni Đa Lưu Chi, Vô Ngôn Thông, Thảo Đường tại Việt Nam.

Không gian kiến trúc cổ kính và cảnh quan thanh tịnh bên trong Thiền viện Trúc Lâm Tây Thiên
Không gian kiến trúc cổ kính và cảnh quan thanh tịnh bên trong Thiền viện Trúc Lâm Tây Thiên

Thư viện Phật học và không gian bảo tháp đá

Nằm ở phía bên phải trục chính của khu Ngoại viện Thiền viện Trúc Lâm Tây Thiên là tòa Thư viện Bát giác và Nhà trưng bày truyền thống. Đây là nơi lưu trữ hàng vạn đầu sách kinh điển Đại Tạng Kinh bằng chữ Hán, chữ Việt, các bộ ngữ lục của Thiền tông đời Trần như Khóa hư lục, Tam tổ thực lục, Thượng sĩ ngữ lục, cùng toàn bộ trước tác giảng giải thiền học của Thiền sư Thích Thanh Từ phục vụ việc nghiên cứu của tăng ni và học giả.

  • Hiện vật khảo cổ Thiên Ân cổ tự: Không gian trưng bày lưu giữ tấm bia đá cổ chữ Hán, chân tảng đá hoa sen thời Trần – Lê, đầu rồng đất nung và gạch ngói cổ thu thập được ngay trên nền chùa cổ Thiên Ân Thiền Tự.
  • Tượng đài Quan Thế Âm Bồ Tát lộ thiên: Tọa lạc trên sườn đồi thoáng đãng bên ngoài cổng Tam quan, pho tượng Bồ Tát tạc bằng đá trắng nguyên khối đứng uy nghi trên tòa sen hướng mắt từ bi xuống vùng đồng bằng.
  • Quần thể tháp đá và vườn thiền: Hệ thống đèn đá, bình phong đá chạm khắc hoa sen và các ngôi tháp tổ cổ nằm ẩn mình dưới những gốc tùng cổ thụ hàng trăm năm tuổi.
  • Pháp khí đồng và gỗ quý: Chuông gia trì, mõ cá gỗ mít cỡ lớn, lư hương đồng chạm lưỡng long và bộ hoành phi câu đối chữ Việt thư pháp truyền tải trực tiếp giáo lý thiền học dễ hiểu cho đại chúng.

Sự giao hòa văn hóa tâm linh tại Thiền viện Trúc Lâm Tây Thiên

Một trong những nét đặc sắc làm nên bản sắc độc nhất vô nhị của Thiền viện Trúc Lâm Tây Thiên chính là sự gắn kết hài hòa giữa tư tưởng Phật giáo Trúc Lâm bác học với tín ngưỡng dân gian bản địa từ thuở bình minh dựng nước. Sự hiện diện của đại thiền viện trên sườn núi Tam Đảo đã hoàn thiện bức tranh văn hóa tâm linh đa tầng của vùng đất Tổ.

Mối gắn kết giữa Phật giáo và tín ngưỡng thờ Mẫu

Trong tâm thức văn hóa của người Việt vùng trung du Bắc Bộ, ngọn núi Tây Thiên không chỉ là chốn tổ Phật giáo cổ xưa mà còn là thánh địa phụng thờ Quốc Mẫu Tây Thiên Lăng Thị Tiêu — vị Chính Vương phi tài đức vẹn toàn đã có công chiêu mộ nghĩa binh giúp Hùng Chiêu Vương thứ bảy bảo vệ bờ cõi nhà nước Văn Lang và dạy dân cấy lúa, trồng dâu nuôi tằm dưới thời các Vua Hùng. Theo thần tích bản địa, khi tuổi cao, chính Quốc Mẫu cũng thường lui về các thảo am trên núi Tây Thiên để tu tập đạo Phật và hóa thần giữa suối ngàn Tam Đảo.

Bởi vậy, sự tọa lạc của Thiền viện Trúc Lâm Tây Thiên ngay cạnh trục hành hương từ đền Thỏng lên đền Thượng dưới chân đỉnh Thạch Bàn đã kế thừa trọn vẹn truyền thống dung hợp Tiền Phật hậu Mẫu của dân tộc. Mỗi dịp tháng Hai âm lịch hằng năm, khi hàng vạn người dân nô nức trẩy hội trong không gian lễ hội Tây Thiên, bước chân khách hành hương luôn kết hợp hài hòa giữa việc dâng hương tri ân công đức Quốc Mẫu Tây Thiên với việc ghé thăm cửa thiền để lắng nghe tiếng chuông chùa thanh tịnh và chiêm nghiệm đạo lý nhân quả, từ bi.

Trung tâm tu học và bảo tồn cảnh quan sinh thái

Hơn hai thập kỷ kể từ ngày khánh thành, Thiền viện Trúc Lâm Tây Thiên đã khẳng định vai trò là một trung tâm giáo dục đạo đức và tu học Phật pháp tiêu biểu ở khu vực phía Bắc. Hằng năm, thiền viện đều đặn tổ chức các khóa tu mùa hè, khóa thiền thất ngắn ngày cho thanh thiếu niên, sinh viên và cư sĩ phật tử, hướng dẫn phương pháp thiền hành, thiền tọa để rèn luyện sự chánh niệm, cân bằng tâm lý và bồi đắp lối sống hiếu thảo, hướng thiện trong xã hội hiện đại.

Song song với hoạt động tu học, chư tăng ni tại Thiền viện Trúc Lâm Tây Thiên luôn đi đầu trong công tác bảo vệ hệ sinh thái rừng đặc dụng của dãy núi Tam Đảo. Hàng chục héc-ta rừng thông, rừng dẻ và hệ thực vật bản địa quanh đồi chùa — nơi nuôi dưỡng những đàn ong rừng tạo nên sản vật mật ong Tam Đảo tinh khiết — được chăm sóc, phòng chống cháy rừng và giữ gìn nguyên trạng xanh tươi bốn mùa. Nhằm hệ thống hóa và lan tỏa những giá trị lịch sử, kiến trúc và văn hóa tâm linh đặc sắc của vùng đất cội nguồn, chuyên trang Phú Thọ NSSC liên tục cập nhật cơ sở dữ liệu bách khoa toàn diện về các di tích và danh thắng tiêu biểu.

Uy nghiêm ẩn hiện giữa biển mây trắng xóa dưới chân đỉnh Thạch Bàn, Thiền viện Trúc Lâm Tây Thiên không chỉ là công trình kiến trúc kế thừa di sản ngàn năm của chùa cổ Thiên Ân Thiền Tự mà còn là ngọn đuốc thắp sáng dòng chảy Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử trong thời đại mới. Sự hòa quyện giữa vẻ đẹp hùng vĩ của núi rừng Tam Đảo với không gian thiền môn thanh tịnh đã biến nơi đây thành điểm tựa tâm linh bền vững trong lòng cộng đồng.

Chia sẻ:
PC

NSSC Phú Thọ

phutho.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Phú Thọ.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Phú Thọ.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất