Đền Mẫu Âu Cơ Hạ Hòa - Chốn tổ linh thiêng thờ Mẹ trăm trứng bên dòng sông Thao
NSSC Phú ThọĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Trong hệ thống di sản thờ tự thời đại dựng nước trên quê hương Đất Tổ, đền Mẫu Âu Cơ Hạ Hòa giữ vị trí đặc biệt quan trọng khi tôn vinh trực tiếp công đức của Quốc Mẫu Âu Cơ — bậc sinh thành đã dạy dân cấy lúa, trồng dâu, chăn tằm và dệt vải. Tọa lạc dưới bóng đa cổ thụ rợp mát gần thắng cảnh đầm Ao Châu, ngôi đền lưu giữ nhiều di vật điêu khắc gỗ quý giá cùng nghi thức tế lễ truyền thống độc bản.
Lịch sử khởi dựng và huyền tích tại đền Mẫu Âu Cơ Hạ Hòa
Trải qua hơn năm thế kỷ tồn tại bên bờ hữu ngạn sông Thao, đền Mẫu Âu Cơ Hạ Hòa là chứng nhân lịch sử kết nối truyền thuyết hồng hoang của dân tộc Việt với dòng chảy văn hiến chính thống thời phong kiến độc lập. Từng lớp trầm tích văn hóa tại địa phương đã lý giải vì sao vùng đất trung du này được chọn làm nơi phụng thờ người Mẹ huyền thoại của bách tính.
Huyền tích Tiên giáng khai hoang lập ấp ở xã Hiền Lương
Theo ngọc phả cổ truyền và các bộ chính sử như Đại Việt sử ký toàn thư, sau khi kết duyên cùng Đức Lạc Long Quân và sinh ra bọc trăm trứng nở thành một trăm người con trai — tổ tiên của cộng đồng Bách Việt, khi các con khôn lớn, cha Rồng đã đưa năm mươi người con xuống vùng biển dựng nghiệp, còn mẹ Tiên đưa năm mươi người con ngược lên miền núi khai khẩn đất hoang. Người con trưởng ở lại vùng Phong Châu được tôn làm vua hiệu là Hùng Vương, lập nên nhà nước đầu tiên của dân tộc, trong khi người mẹ cùng các con tiếp tục đi mở mang bờ cõi dọc theo lưu vực sông Thao.
Khi đặt chân tới vùng đất thuộc xã Hiền Lương (huyện Hạ Hòa, tỉnh Phú Thọ ngày nay), nhận thấy nơi đây có thế đất phong thủy hữu tình với núi non bao bọc và đồng bãi màu mỡ, bà đã dừng chân lập ấp vào ngày Tiên giáng mùng Bảy tháng Giêng âm lịch. Tại mảnh đất Hiền Lương trù phú, Tổ Mẫu cùng các con khơi nguồn nước ngọt, dạy cư dân bản địa kỹ thuật gieo cấy lúa nước, trồng dâu nuôi tằm ươm tơ dệt lụa và chế biến thức quà dân dã từ hạt gạo nếp thơm như bánh ngọt Hiền Lương.
Sau khi các làng mạc đã định hình trù phú và đời sống nhân dân ổn định, vào ngày hai mươi lăm tháng Chạp âm lịch, bà cùng các tiên nữ hóa phép bay về trời trên dải lụa mây ngũ sắc, để lại dưới gốc đa cổ thụ một dải yếm lụa. Tưởng nhớ công ơn khai sáng của người Mẹ đầu tiên, cư dân xã Hiền Lương đã dựng ngôi miếu nhỏ ngay dưới gốc cây cổ thụ để bốn mùa hương khói phụng thờ.
Chiếu chỉ năm 1465 và các đợt trùng tu di tích
Từ một ngôi miếu dân gian mộc mạc của cư dân ven sông Thao, đền Mẫu Âu Cơ Hạ Hòa chính thức bước vào lịch sử kiến trúc quốc gia vào thế kỷ XV dưới thời Hậu Lê. Năm Quang Thuận thứ sáu (1465), hoàng đế vua Lê Thánh Tông — vị minh quân có công lớn trong việc chuẩn hóa hệ thống ngọc phả và thần tích quốc gia — đã ban chiếu chỉ sắc phong thần hiệu cho Tổ Mẫu, đồng thời cử quan triều đình là Hữu thị lang Bộ Lễ Nguyễn Trọng Thuần trực tiếp về xã Hiền Lương đôn đốc việc xây dựng ngôi đền quy mô bề thế bằng gỗ lim và gạch ngói nung cổ truyền.
Trải qua các triều đại Lê Trung Hưng, Tây Sơn và nhà Nguyễn, ngôi đền liên tục được triều đình ban cấp sắc phong và nhân dân địa phương góp công tu bổ. Theo các văn bia và câu đối cổ còn lưu giữ tại di tích, những đợt đại trùng tu quan trọng nhất diễn ra vào các năm Tự Đức thứ hai mươi sáu (1873), Thành Thái thứ mười hai (1900) và Khải Định thứ sáu (1921). Qua mỗi lần tu sửa, các nghệ nhân mộc truyền thống đều giữ vững quy thức kiến trúc cổ từ thời Hậu Lê, đồng thời bổ sung thêm các mảng chạm khắc tứ linh, tứ quý mang đậm hơi thở mỹ thuật dân gian thế kỷ XIX.
Với những giá trị lịch sử, văn hóa và kiến trúc nghệ thuật tiêu biểu, ngày 3 tháng 8 năm 1991, Bộ Văn hóa - Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) đã ban hành quyết định xếp hạng ngôi đền tại xã Hiền Lương là Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia. Công trình này tạo nên sự gắn kết tâm linh mật thiết với quần thể Đền Hùng trên núi Nghĩa Lĩnh và đền Quốc Tổ Lạc Long Quân tại thành phố Việt Trì, hoàn thiện tam giác di sản cội nguồn trên mảnh đất Phú Thọ.
| Hạng mục kiến trúc & di vật | Vị trí trong khuôn viên di tích | Niên đại khởi tạo & chất liệu chế tác | Giá trị nghệ thuật & ý nghĩa tín ngưỡng |
|---|---|---|---|
| Cổng Tam quan và Tứ trụ | Phía nam trục thần đạo hướng ra sông Thao | Trùng tu đầu thế kỷ XX bằng gạch vồ và vữa mật | Đắp nổi hình tượng rồng chầu, hổ phục và câu đối chữ Hán cổ |
| Giếng Loan giếng Phượng | Hai bên tả hữu phía trước sân đền chính | Khơi nguồn từ thời Hậu Lê, kè đá ong cổ kính | Biểu trưng cho mạch nguồn âm dương giao hòa và sự trù phú vạn vật |
| Tòa Đại bái và ống muống | Trung tâm khuôn viên dưới bóng đa cổ thụ | Khởi dựng năm 1465, trùng tu thế kỷ XIX bằng gỗ lim | Kiến trúc chữ Đinh năm gian hai dĩ với nghệ thuật chạm lộng tứ linh |
| Hậu cung (Cung cấm) | Phía bắc nối liền trục dọc với tòa Đại bái | Thế kỷ XV - XIX, kết cấu vì kèo giá chiêng chồng rường | Nơi an vị khám thờ sơn son thếp vàng và các pho tượng cổ |
| Tượng Mẫu Âu Cơ | Đặt trên ngai khám tại trung tâm Hậu cung | Nghệ thuật điêu khắc gỗ mít thế kỷ XIX sơn son thếp vàng | Được công nhận là Bảo vật quốc gia năm 2020 với tạo hình chuẩn mực |
| Đình Đức Ông | Cách đền Mẫu khoảng 500 mét dọc bờ sông | Kiến trúc đình làng truyền thống thời Lê - Nguyễn | Nơi thờ Lạc tướng Quý Minh và là điểm xuất phát lễ rước kiệu chính hội |

Nghệ thuật kiến trúc cổ truyền của đền Mẫu Âu Cơ Hạ Hòa
Không giống những công trình tôn giáo đồ sộ dựng trên đỉnh núi cao hiểm trở, đền Mẫu Âu Cơ Hạ Hòa tọa lạc trên một gò đất bằng phẳng giữa cánh đồng làng Hiền Lương, quay mặt về hướng tây nam nhìn ra dòng sông Thao đỏ nặng phù sa. Tổng thể kiến trúc của di tích mang vẻ đẹp thâm nghiêm, khiêm nhường và hòa quyện trọn vẹn vào không gian sinh thái làng quê vùng trung du Bắc Bộ.
Bố cục ngoại cảnh từ cổng tam quan đến giếng cổ
Bước vào không gian di tích từ phía đường đê sông Thao, điểm nhấn kiến trúc đầu tiên là hệ thống cổng Tam quan kết hợp bốn cột trụ biểu (Tứ trụ) vươn cao uy nghi. Hai cột trụ giữa cao vút được đắp nổi hình chim phượng chụm đuôi trên đỉnh, thân trụ kẻ chỉ có các ô lồng đèn trang trí hoa văn chữ thọ và đôi câu đối chữ Hán ca ngợi công đức mở cõi của Tổ Mẫu; hai trụ bên thấp hơn đắp hình nghê chầu nhìn ra bốn phương.
Đi qua cổng Tam quan theo con đường lát gạch chỉ đỏ thẫm rợp bóng cây đại, cây ngọc lan và đặc biệt là gốc đa cổ thụ hàng trăm năm tuổi có bộ rễ phụ buông rủ như bức rèm tự nhiên là tới khu vực sân đền. Nằm đối xứng hai bên tả hữu trước sân Tiền tế là cặp giếng Loan giếng Phượng có mặt bằng hình tròn, thành giếng xây bằng đá ong và gạch cổ rêu phong. Nước trong hai giếng quanh năm trong vắt và không bao giờ cạn, được người dân địa phương trân trọng coi như dòng sữa mẹ ngọt lành nuôi dưỡng thảo mộc và con cháu muôn đời.
Phía bên phải khu đền chính còn có hệ thống nhà Hữu vu, nhà bia lưu niệm và khu vườn cây lưu niệm nơi các đồng chí lãnh đạo Đảng, Nhà nước cùng đồng bào cả nước về dâng hương trồng cây. Cách khuôn viên đền Mẫu không xa về phía bờ sông là đình Đức Ông, nơi thờ Đức Ông Quý Minh — một vị Lạc tướng thời các Vua Hùng có công thống lĩnh nghĩa binh trấn giữ vùng biên ải và che chở cho bách tính địa phương.
Kết cấu nội tự và chạm khắc gỗ thời Hậu Lê
Cụm kiến trúc nội tự của đền Mẫu Âu Cơ Hạ Hòa được quy hoạch theo bố cục hình chữ Quốc hoặc chữ Đinh liên hoàn gồm tòa Đại bái (Tiền tế) năm gian hai dĩ nối với tòa Hậu cung ba gian qua hệ thống nhà cầu (ống muống). Toàn bộ mái đền lợp ngói mũi hài cổ truyền, bốn góc đao uốn cong mềm mại vươn lên dưới vòm lá đa xanh thẫm; trên bờ nóc đắp nổi bức cuốn thư và hình tượng lưỡng long chầu nguyệt bằng mảnh sành sứ ghép màu tinh xảo.
Hệ khung chịu lực bên trong tòa Đại bái và Hậu cung được dựng hoàn toàn bằng gỗ lim quý hiếm với kết cấu vì kèo kiểu thượng chồng rường giá chiêng, hạ cốn bẩy hiên truyền thống. Điểm đặc sắc nhất về mặt mỹ thuật cổ tại ngôi đền chính là kỹ thuật chạm khắc gỗ điêu luyện mang phong cách chuyển tiếp từ thời Lê Trung Hưng sang thời Nguyễn thế kỷ XIX. Trên các đầu dư, bức cốn, ván nong, câu đầu và kẻ hiên, các nghệ nhân xưa đã vận dụng linh hoạt kỹ thuật chạm bong kênh, chạm lộng nhiều lớp để khắc họa sinh động đề tài tứ linh (long, lân, quy, phượng), tứ quý (tùng, cúc, trúc, mai), cá chép hóa rồng và tiên nữ cưỡi phượng dâng hoa.
Không gian Hậu cung được thiết kế thâm nghiêm với hệ thống cửa bức bàn gỗ sơn son thếp vàng. Tại các gian thờ phụ hai bên tả hữu còn phối thờ các vị thần tướng hộ vệ và những bậc tiền nhân có công với nước trên quê hương Phú Thọ, gợi nhắc truyền thống quật cường của các bậc nữ kiệt vùng Đất Tổ như nữ tướng Xuân Nương thời Hai Bà Trưng.
Bảo vật quốc gia và cổ vật tại đền Mẫu Âu Cơ Hạ Hòa
Giá trị di sản vô giá làm nên tầm vóc đặc biệt của đền Mẫu Âu Cơ Hạ Hòa trong kho tàng mỹ thuật cổ Việt Nam chính là hệ thống di vật, cổ vật nguyên gốc có niên đại trải dài từ thời Hậu Lê đến thời Nguyễn. Nổi bật nhất ở vị trí trung tâm Hậu cung là pho tượng thờ Tổ Mẫu — một tuyệt tác điêu khắc gỗ truyền thống đã được công nhận là Bảo vật quốc gia.
Giá trị tạo hình độc bản của tượng Mẫu Âu Cơ
An vị trang trọng trong khám thờ sơn son thếp vàng tại chính giữa Hậu cung là pho tượng Mẫu Âu Cơ có niên đại từ thế kỷ XIX. Ngày 15 tháng 1 năm 2020, Thủ tướng Chính phủ đã ký Quyết định số 88/QĐ-TTg chính thức công nhận pho tượng cổ tại di tích xã Hiền Lương là Bảo vật quốc gia bởi tính độc bản, hình thức nghệ thuật hoàn mỹ và giá trị lịch sử văn hóa đặc biệt tiêu biểu.
Pho tượng Mẫu Âu Cơ được tạc từ một khối gỗ mít cổ thụ liền nguyên khối, cao 93 cm, rộng 37 cm và nặng khoảng 25 kg, khắc họa hình ảnh Quốc Mẫu ngồi uy nghi trên ngai rồng. Điểm cuốn hút nhất của tác phẩm điêu khắc này nằm ở nghệ thuật diễn tả thần thái dung mạo vừa mang vẻ cao quý của bậc Mẫu nghi thiên hạ, vừa toát lên nét hiền từ, nhân hậu của người phụ nữ Việt Nam truyền thống. Khuôn mặt tượng tròn đầy đặn phủ sơn trắng hồng tự nhiên, đôi mắt phượng mở nhẹ nhìn xuống bao dung, sống mũi thẳng thanh tú và đôi môi điểm sắc đỏ dịu dàng.
Trang phục của pho tượng được chạm khắc tỉ mỉ từng nếp áo cung đình thời Lê - Nguyễn với lớp áo bào ngoài sơn son thếp vàng rực rỡ, trước ngực và hai vai chạm nổi hình rồng uốn lượn trong mây cùng hoa văn cúc dây. Trên đầu Mẫu đội mũ Cửu phượng, hai bàn tay đặt nhẹ trên đầu gối trong tư thế tĩnh tại, chân đi hài mũi cong đặt trên bệ gỗ chạm hoa sen. Bên cạnh tượng Mẫu còn có bộ tượng hai vị Thị nữ đứng hầu hai bên cùng tượng Đức Ông tại đình làng, tạo thành một chỉnh thể điêu khắc gỗ hoàn chỉnh.
Hệ thống sắc phong, bia đá và hoành phi câu đối
Ngoài pho tượng gỗ quý hiếm được xếp hạng Bảo vật quốc gia, không gian nội tự của đền Mẫu Âu Cơ Hạ Hòa còn bảo lưu sưu tập phong phú các hiện vật Hán Nôm và đồ thờ tự cổ. Hiện nay, nhà đền còn giữ được nhiều đạo sắc phong nguyên bản của các triều vua Lê Hiển Tông, triều Tây Sơn và các vua Gia Long, Minh Mạng, Tự Đức, Đồng Khánh, Duy Tân, Khải Định triều Nguyễn tôn vinh thần hiệu cao quý của Tổ Mẫu.
Hệ thống hoành phi, đại tự và câu đối treo tại tòa Đại bái cùng Hậu cung đều chạm khắc trên gỗ quý với nét chữ Hán điêu luyện như bức đại tự Từ mẫu chi linh, Đức phối càn khôn hay Vạn cổ anh linh. Cùng với đó là những cổ vật quý như đôi hạc đồng đứng trên lưng rùa, chuông đồng thời Nguyễn, bát hương gốm men rạn cổ, ngai thờ chạm rồng và bộ kiệu bát cống sơn son thếp vàng dùng trong các kỳ đại lễ.

Không gian lễ hội và di sản ở đền Mẫu Âu Cơ Hạ Hòa
Không chỉ là một di tích kiến trúc nghệ thuật tĩnh lặng bên dòng sông Thao, đền Mẫu Âu Cơ Hạ Hòa còn là tâm điểm sinh hoạt văn hóa tâm linh sôi động của cộng đồng cư dân vùng thượng lưu Đất Tổ. Các nghi lễ truyền thống diễn ra tại đây đóng vai trò quan trọng trong việc thực hành và lan tỏa Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương đã được UNESCO vinh danh.
Nghi thức rước kiệu và tế nữ quan ngày Tiên giáng
Hằng năm, cứ mỗi độ xuân về, nhân dân địa phương và du khách thập phương lại hội tụ về xã Hiền Lương để tham dự lễ hội đền Mẫu Âu Cơ — sự kiện mở màn cho mùa lễ hội xuân về nguồn trên địa bàn tỉnh Phú Thọ. Ngày chính hội quan trọng nhất là mùng Bảy tháng Giêng âm lịch (tức ngày Tiên giáng kỷ niệm thời điểm Tổ Mẫu giáng trần lập ấp). Ngoài ra, trong năm nhà đền còn tổ chức lễ tiệc vào ngày 10 tháng Ba, ngày 12 tháng Tám và lễ Tiên thăng vào ngày 25 tháng Chạp âm lịch.
Phần lễ trong ngày chính hội mùng Bảy tháng Giêng được cử hành trang nghiêm theo đúng cổ lệ hàng trăm năm. Mở đầu là nghi thức tế Thành hoàng tại đình Đức Ông, tiếp theo là đám rước kiệu bát cống và kiệu văn diễu hành dọc theo triền đê sông Hồng từ đình làng về sân đền Mẫu trong âm vang rộn rã của tiếng trống đồng, tiếng chiêng và phường bát âm.
Điểm độc đáo bậc nhất của lễ hội tại đền Mẫu Âu Cơ Hạ Hòa là nghi thức Tế nữ quan (đội tế gồm 12 hoặc 14 thiếu nữ thanh tân có phẩm hạnh tốt đẹp, dung mạo đoan trang). Trong trang phục áo dài tứ thân, thắt lưng lụa màu, đầu vấn khăn nhung, đội tế nữ quan thành kính dâng hương, dâng hoa và lễ vật đặc sản gồm một trăm cầu bánh ngọt Hiền Lương (làm từ bột gạo nếp ngào mật mía tượng trưng cho bọc trăm trứng) lên bàn thờ Tổ Mẫu.
- Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia: Tín ngưỡng thờ Mẫu Âu Cơ tại xã Hiền Lương được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đầu năm 2017.
- Lễ vật truyền thống đặc trưng: Lễ phẩm dâng Mẫu gồm 100 phẩm oản, 100 cầu bánh ngọt Hiền Lương làm từ gạo nếp mật mía và mâm ngũ quả thu hoạch từ đồng bãi ven sông Thao.
- Trò chơi và diễn xướng dân gian: Trong những ngày hội xuân, khuôn viên quanh đền diễn ra nhiều hoạt động văn hóa truyền thống như hát Xoan, hát Ghẹo, đu tiên, cờ người và kéo co.
- Mạng lưới bảo tồn cảnh quan di sản: Khu di tích được quy hoạch mở rộng khuôn viên, tu bổ kè đá bảo vệ bờ sông Hồng và kết nối đồng bộ với các di tích dọc sông Thao.
Giá trị bảo tồn tín ngưỡng thờ Mẫu nơi Đất Tổ
Trong dòng chảy văn hóa dân tộc Việt Nam, việc bảo tồn và phát huy giá trị của đền Mẫu Âu Cơ Hạ Hòa mang ý nghĩa giáo dục nhân văn sâu sắc. Ngôi đền không chỉ là nơi gửi gắm ước vọng về cuộc sống bình an, mưa thuận gió hòa của người dân lao động, mà còn là biểu tượng tôn vinh vai trò của người phụ nữ và người mẹ Việt Nam trong lịch sử dựng nước và giữ nước. Triết lý về nguồn cội con Rồng cháu Tiên cùng nghĩa đồng bào ruột thịt khởi nguồn từ bọc trăm trứng đã trở thành sợi dây tinh thần gắn kết năm mươi tư dân tộc anh em.
Ngày nay, công tác bảo quản pho tượng Bảo vật quốc gia cùng hệ thống kiến trúc gỗ cổ truyền tại di tích được chính quyền tỉnh Phú Thọ và cộng đồng địa phương thực hiện nghiêm ngặt theo quy chuẩn khoa học bảo tồn di sản, giữ trọn vẻ đẹp cổ kính, thanh tịnh và trang nghiêm qua năm tháng.
Trải qua hơn năm trăm năm kể từ ngày khởi dựng dưới triều Hậu Lê, đền Mẫu Âu Cơ Hạ Hòa vẫn tỏa sáng bên dòng sông Thao như một cột mốc tâm linh thiêng liêng nhắc nhở muôn thế hệ cháu con về đạo lý uống nước nhớ nguồn. Trên hành trình số hóa và lan tỏa hệ thống di sản văn hiến cội nguồn của quê hương Đất Tổ, chuyên trang Phú Thọ NSSC tiếp tục cập nhật nguồn tư liệu bách khoa chuẩn xác, góp phần gìn giữ và tôn vinh những giá trị lịch sử văn hóa bản địa trường tồn cùng dân tộc.
NSSC Phú Thọ
phutho.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Phú Thọ.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Phú Thọ.
Bài liên quan
Đền Quốc Tổ Lạc Long Quân - Công trình tâm linh uy nghiêm trên đồi Sim Đất Tổ
Đền Quốc Tổ Lạc Long Quân tọa lạc trên đồi Sim thuộc Khu di tích lịch sử Đền Hùng, nổi bật với thế đất long chầu hổ phục và pho tượng đồng nguyên khối nặng 1,5 tấn.
Thung lũng Mai Châu - Bức tranh sơn thủy miền đá vôi và bản sắc Thái trắng
Thung lũng Mai Châu sở hữu địa hình bồn địa đá vôi kỳ vĩ dưới chân đèo Thung Khe, lưu giữ di chỉ văn hóa Hòa Bình và nếp nhà sàn cổ truyền của người Thái trắng.
Đình cổ Hùng Lô - Quần thể kiến trúc gỗ chạm khắc thế kỷ XVII bên dòng sông Lô
Đình cổ Hùng Lô bên bờ sông Lô tại Việt Trì nổi bật với nghệ thuật chạm khắc gỗ niên hiệu Chính Hòa 1697 và không gian trình diễn di sản Hát Xoan cổ truyền.



