Bỏ qua đến nội dung

Đền Quốc Tổ Lạc Long Quân - Công trình tâm linh uy nghiêm trên đồi Sim Đất Tổ

Giữa không gian linh thiêng của vùng đất cổ Phong Châu, đền Quốc Tổ Lạc Long Quân vươn mình bề thế dưới tán rừng xanh như biểu tượng trường tồn của nòi giống Tiên Rồng. Ngôi đền là nơi hậu thế thành kính tri ân vị thủy tổ đã có công khai sơn phá thạch, dẹp trừ thủy quái và mở đầu kỷ nguyên dựng nước của dân tộc Việt Nam.

NSSC Phú ThọĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Kiến trúc cổ truyền uy nghiêm của đền Quốc Tổ Lạc Long Quân trên đồi Sim thuộc Khu di tích Đền Hùng

Trong quy hoạch tổng thể của quần thể di sản đặc biệt Đền Hùng tại thành phố Việt Trì, đền Quốc Tổ Lạc Long Quân giữ vai trò mảnh ghép kiến trúc hoàn chỉnh nối liền mạch nguồn huyền sử từ bậc sinh thành Bách Việt đến thời đại các Vua Hùng mở cõi. Được kiến tạo bằng vật liệu gỗ lim, đá xanh và đồng đúc truyền thống, công trình tái hiện sống động mỹ học điêu khắc thời kỳ văn hóa Đông Sơn rực rỡ.

Lịch sử xây dựng và địa thế của đền Quốc Tổ Lạc Long Quân

Sự ra đời của đền Quốc Tổ Lạc Long Quân trên vùng đất cổ Phong Châu xuất phát từ tâm nguyện thiêng liêng của đồng bào cả nước muốn hoàn thiện hệ thống không gian thờ tự cha Rồng mẹ Tiên ngay tại trung tâm kinh đô xưa của dân tộc. Công trình kết hợp hài hòa giữa triết lý phong thủy phương Đông cổ truyền với tầm vóc kiến trúc văn hóa đương đại.

Huyền tích khai sáng bờ cõi của bậc thủy tổ Bách Việt

Theo các bộ cổ sử Việt Nam như Lĩnh Nam chích quái, Việt điện u linh tập và Đại Việt sử ký toàn thư, Đức Lạc Long Quân tên húy là Sùng Lãm, con trai của Kinh Dương Vương Lộc Tục và thần Long Nữ. Mang trong mình dòng máu thần Rồng đầy sức mạnh và trí tuệ phi thường, ngài đã đi khắp các vùng châu thổ và duyên hải để dẹp trừ các loài yêu quái gây hại cho dân lành như Ngư Tinh ở vùng biển Đông, Hồ Tinh ở vùng núi đá và Mộc Tinh ở miền rừng rậm Phong Châu, đem lại cuộc sống bình yên cho muôn dân trăm họ.

Sau khi bình định bờ cõi và dạy dân nghề chài lưới, cấy lúa đồ xôi bằng ống tre, làm nhà sàn tránh thú dữ, Đức Lạc Long Quân đã kết duyên cùng tiên nữ Quốc Mẫu Âu Cơ trên vùng đất Lăng Sương - Nghĩa Lĩnh và sinh ra bọc trăm trứng nở thành một trăm người con trai khôi ngô tuấn tú. Khi các con trưởng thành, cha Rồng đưa năm mươi người con xuống vùng biển để mở mang giao thương và trấn giữ hải phận, mẹ Tiên đưa năm mươi người con lên miền núi khai hoang lập ấp, còn người con trưởng ở lại Phong Châu nối ngôi dựng nên nhà nước Văn Lang độc lập đầu tiên.

Để tôn vinh trọn vẹn công đức của cặp đôi thủy tổ dân tộc ngay tại quần thể di tích Quốc gia đặc biệt, sau khi khánh thành đền thờ Tổ Mẫu trên đỉnh núi Vặn vào năm 2005 và kết nối với ngôi đền cổ đền Mẫu Âu Cơ Hạ Hòa ở thượng nguồn sông Thao, tỉnh Phú Thọ đã khởi công xây dựng đền Quốc Tổ Lạc Long Quân vào ngày 1 tháng 4 năm 2006 (tức ngày mùng 4 tháng Ba năm Bính Tuất) và chính thức khánh thành vào dịp Giỗ Tổ năm 2009.

Địa thế phong thủy đồi Sim và hồ Hóc Trai

Vị trí được lựa chọn để kiến tạo đền Quốc Tổ Lạc Long Quân là khu vực đồi Sim thuộc địa phận xã Chu Hóa (giáp ranh xã Hy Cương), thành phố Việt Trì, nằm cách núi Nghĩa Lĩnh khoảng một ki-lô-mét về phía tây nam. Xét theo địa lý phong thủy truyền thống, khu vực này sở hữu thế đất long chầu hổ phục và sơn triều thủy tụ vô cùng đắc địa, đáp ứng nghiêm ngặt các tiêu chuẩn kiến trúc tâm linh cổ truyền.

Quả đồi Sim nơi đặt ngôi đền chính có hình dáng tự nhiên thoai thoải giống như một con rùa thần khổng lồ (linh quy) đang vươn đầu hướng về phía dòng sông Hồng, toàn bộ khối kiến trúc nội tự ngự vững chãi ngay trên lưng rùa. Bao bọc hai bên tả hữu của đồi Sim là hai dải đồi thấp chạy vòng cung ôm lấy khu di tích: phía bên trái là dãy đồi Thanh Long uốn lượn mềm mại như rồng xanh chầu về, phía bên phải là đồi Bạch Hổ phủ phục uy nghiêm; phía sau lưng đền là dãy núi Vặn và núi Hùng sừng sững làm hậu chẩm vững chắc.

Phía trước mặt đền theo hướng đông nam là mặt nước hồ Hóc Trai phẳng lặng, trong xanh quanh năm đóng vai trò làm minh đường tụ thủy, xa hơn nữa là dòng sông Thao cuộn chảy xuôi về ngã ba Bạch Hạc và đỉnh núi Tản Viên Ba Vì thấp thoáng phía chân trời. Tổng thể địa hình núi đồi và mặt nước tạo nên một không gian cảnh quan khoáng đạt, thanh tịnh và hội tụ đầy đủ sinh khí đất trời.

Hạng mục kiến trúc & di vậtVị trí trong tổng thể khu đềnQuy mô kích thước & chất liệu chínhĐặc điểm nghệ thuật & ý nghĩa biểu trưng
Cổng biểu tượng và Trụ biểuChân đồi phía trước gần đường trục chínhĐá xanh nguyên khối chạm khắc hoa văn Đông SơnCột đá cao vút khắc họa hình ảnh thuyền chiến, chim Lạc và vũ nữ
Đường bậc đá và Phương đìnhTrục thần đạo dẫn từ chân đồi lên sân đềnGồm 180 bậc đá xanh Thanh Hóa chia làm nhiều cấpCon số 180 bậc tượng trưng cho mười tám đời vua thời dựng nước
Tòa Đại bái và Hậu cungĐỉnh đồi Sim trên thế đất lưng rùa thầnMặt bằng chữ Đinh diện tích 238 m² bằng gỗ limMái lợp ngói mũi hài, chạm khắc tứ linh và họa tiết trống đồng Đông Sơn
Tượng đồng Lạc Long QuânĐặt trang trọng tại trung tâm Hậu cungĐúc đồng nguyên khối cao 1,98 mét, nặng 1,5 tấnKhắc họa Quốc Tổ ngồi trên ngai rồng, bệ đá chạm hoa văn trống đồng
Tượng Lạc hầu Lạc tướngĐặt đối xứng hai bên tả hữu trong chính điệnĐúc đồng cao 1,80 mét với trang phục thời Đông SơnTái hiện hai vị quan văn và quan võ phò tá Quốc Tổ buổi đầu lập quốc
Bức phù điêu sơn màiPhía sau ngai thờ và hai bên tường nội tựChất liệu gỗ phủ sơn son thếp vàng chạm nổiKhắc họa huyền tích cha Rồng đưa năm mươi người con xuống biển
Không gian khuôn viên trên đồi Sim dẫn lên khu đền Quốc Tổ Lạc Long Quân
Không gian khuôn viên trên đồi Sim dẫn lên khu đền Quốc Tổ Lạc Long Quân

Nghệ thuật kiến trúc cổ truyền tại đền Quốc Tổ Lạc Long Quân

Toàn bộ quần thể đền Quốc Tổ Lạc Long Quân được quy hoạch trên diện tích rộng hơn 14 héc-ta, kết hợp chặt chẽ giữa quy thức kiến trúc gỗ cổ truyền Việt Nam thời Hậu Lê - Nguyễn với hệ thống họa tiết trang trí mỹ thuật thời đại Hùng Vương. Từng hạng mục từ chân đồi lên tới chính điện đều được tính toán tỷ lệ hài hòa, uy nghiêm mà không tách rời cảnh quan rừng trung du.

Bố cục cổng biểu tượng, trụ đá và sân hành lễ

Hành trình chiêm bái bắt đầu từ khu vực quảng trường phía trước hồ Hóc Trai, vượt qua cây cầu đá uốn cong bắc qua mặt nước để tiến vào hệ thống Cổng biểu tượng và hàng cột trụ biểu bằng đá xanh nguyên khối. Hai cột trụ biểu chính vươn cao sừng sững được chạm khắc tỉ mỉ các dải hoa văn tiêu biểu của nền văn minh sông Hồng như hình tượng mặt trời mười hai tia sáng, đàn chim Lạc bay ngược chiều kim đồng hồ, đoàn thuyền độc mộc vượt sóng và cảnh sinh hoạt giã gạo, đánh trống đồng của cư dân Lạc Việt.

Từ cổng biểu tượng, trục thần đạo dẫn lên đền chính gồm đúng 180 bậc đá xanh xẻ nguyên khối từ vùng đá núi Nhồi được ghép khít bền vững theo độ dốc thoai thoải của sườn đồi Sim, gợi nhắc truyền thống mười tám đời vua cai trị thuở sơ khai. Ở khoảng giữa đường bậc đá là tòa Phương đình (nhà bia) xây theo kiểu hai tầng tám mái chồng diêm cổ kính, bên trong đặt tấm bia đá xanh kích thước lớn khắc bài văn bia chữ Quốc ngữ và chữ Hán ghi lại lịch sử khởi dựng ngôi đền cùng công đức khai thiên lập địa của Đức Quốc Tổ.

Vượt qua hết các bậc đá là khoảng sân hành lễ rộng rãi lát đá xanh có lan can đá bao quanh chạm khắc hoa văn mây cuộn và sóng nước. Hai bên sân hành lễ bố trí hai tòa Tả vu và Hữu vu đối xứng nhau theo kiến trúc nhà năm gian tường hồi bít đốc, là nơi chuẩn bị lễ vật, trưng bày tư liệu lịch sử và tiếp đón đồng bào hành hương.

Kết cấu gỗ lim chạm hoa văn trống đồng Đông Sơn

Tâm điểm của toàn bộ quần thể kiến trúc trên đỉnh đồi Sim là ngôi đền chính của đền Quốc Tổ Lạc Long Quân có mặt bằng kiến trúc kiểu chữ Đinh truyền thống, gồm tòa Đại bái ba gian hai chái nối liền với tòa Hậu cung ba gian, tổng diện tích xây dựng khoảng 238 mét vuông. Mái đền được thiết kế theo lối hai tầng tám mái đao cong vút lợp ngói mũi hài đỏ thẫm; trên bờ nóc đắp nổi đôi rồng chầu mặt nguyệt, bốn góc mái là hình tượng rồng, phượng và nghê thần vươn mình giữa mây trời.

Hệ thống khung cột cái, cột quân, xà ngang, câu đầu và vì kèo bên trong tòa Đại bái cùng Hậu cung đều được chế tác từ những thân gỗ lim cổ thụ có đường kính lớn từ 50 đến 70 cm, đặt trên chân tảng đá xanh chạm cánh sen. Liên kết giữa các cấu kiện gỗ sử dụng hoàn toàn kỹ thuật mộng mẹo truyền thống với kiểu vì kèo chồng rường giá chiêng vững chãi.

Điểm sáng tạo độc đáo về mặt mỹ thuật kiến trúc tại ngôi đền này là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa đề tài chạm khắc tứ linh, tứ quý cổ điển với hệ thống hoa văn kỷ hà của trống đồng Đông Sơn (tương đồng với các hiện vật gốc đang lưu giữ tại Bảo tàng Hùng Vương). Trên các bức cốn, cửa võng, ván bưng và khám thờ sơn son thếp vàng, hình tượng rồng thời Lý - Lê uốn lượn mềm mại bên cạnh những dải văn răng cưa, văn vòng tròn tiếp tuyến, hình hươu nai và chim Lạc, tạo nên một ngôn ngữ điêu khắc vừa trang nghiêm cổ kính vừa mang đậm bản sắc thời đại dựng nước.

Hệ thống tượng đồng và phù điêu ở đền Quốc Tổ Lạc Long Quân

Bước qua hệ thống cửa bức bàn gỗ lim bước vào không gian nội tự của đền Quốc Tổ Lạc Long Quân, điểm hội tụ mọi ánh nhìn thành kính chính là cụm tác phẩm điêu khắc đồng và phù điêu sơn mài quy mô lớn đặt tại khu vực Trung cung và Hậu cung. Mỗi pho tượng đều là kết tinh của quá trình nghiên cứu lịch sử mỹ thuật công phu kết hợp cùng kỹ thuật đúc đồng thủ công tinh xảo của các nghệ nhân Việt Nam.

Quy mô chế tác pho tượng đồng Lạc Long Quân

An vị uy nghiêm tại vị trí trung tâm cao nhất của tòa Hậu cung là pho tượng đồng Lạc Long Quân được đúc bằng đồng đỏ nguyên chất với trọng lượng nặng tới 1,5 tấn và chiều cao 1,98 mét. Để hoàn thành tác phẩm điêu khắc tâm linh trọng đại này, hội đồng nghệ thuật gồm các nhà sử học, nhà khảo cổ học và điêu khắc gia hàng đầu đã trải qua nhiều vòng phác thảo nhằm khắc họa chuẩn xác thần thái của bậc Thủy tổ dân tộc.

Pho tượng đồng Lạc Long Quân thể hiện hình ảnh Đức Quốc Tổ trong tư thế ngồi đĩnh đạc trên ngai rồng, gương mặt phương phi quắc thước với vầng trán cao rộng, đôi mắt sáng nhìn thẳng đầy trí tuệ, bộ râu dài uy nghi và nụ cười độ lượng bao dung. Trên đầu Quốc Tổ đội mũ lông chim Lạc mang dáng dấp vương miện của thủ lĩnh liên minh bộ lạc Lạc Việt; thân khoác áo bào chạm nổi họa tiết vảy rồng và sóng nước biển khơi; tay trái đặt nhẹ trên đầu gối, tay phải nắm quyền trượng tượng trưng cho quyền lực thống lĩnh non sông và biển cả.

Pho tượng đồng nặng 1,5 tấn được đặt trên một bệ đá xanh nguyên khối cao hơn một mét, bốn mặt bệ đá chạm khắc tinh xảo các dải hoa văn trích xuất từ mặt và tang trống đồng Đông Sơn Ngọc Lũ - Hoàng Hạ. Sự kết hợp giữa chất liệu đồng trầm mặc ánh vàng kim với sắc đá xanh cổ kính đã tôn lên vẻ đẹp hùng dũng, linh thiêng của vị cha già dân tộc.

Tượng thờ Lạc hầu Lạc tướng và bức phù điêu sơn mài

Đứng chầu đối xứng hai bên tả hữu phía trước ngai thờ Quốc Tổ là hai pho tượng đồng Lạc hầu Lạc tướng có chiều cao 1,80 mét, mỗi pho nặng khoảng 0,5 tấn. Bên trái là tượng Lạc hầu — đại diện cho ban văn phụ trách việc lễ nghi, luật tục và lịch pháp nông nghiệp, được khắc họa với dáng vẻ điềm đạm, tay nâng cuộn thư tre trúc; bên phải là tượng Lạc tướng — đại diện cho ban võ thống lĩnh quân binh bảo vệ bờ cõi, mang vóc dáng vạm vỡ, tay nắm đốc kiếm đồng và rìu chiến lưỡi xéo Đông Sơn.

Bao quanh phía sau ngai thờ Quốc Tổ và dọc theo các mảng tường gỗ trong Hậu cung là hệ thống bức phù điêu sơn mài thếp vàng khổ lớn. Các mảng chạm khắc tái hiện sống động bức tranh huyền sử thời hồng hoang với cảnh Đức Lạc Long Quân chỉ huy dân binh chế ngự thủy quái nơi cửa biển, cảnh kết duyên cùng Tiên nữ Âu Cơ sinh ra bọc trăm trứng trên đất Phong Châu và cảnh chia con mở mang bờ cõi — năm mươi người con theo cha xuống biển khơi đóng thuyền vượt sóng, năm mươi người con theo mẹ lên núi dựng bản lập mường.

Quang cảnh nghi lễ dâng hương trang nghiêm tại khu vực đền Quốc Tổ Lạc Long Quân
Quang cảnh nghi lễ dâng hương trang nghiêm tại khu vực đền Quốc Tổ Lạc Long Quân

Nghi lễ dâng hương và giá trị của đền Quốc Tổ Lạc Long Quân

Kể từ khi khánh thành và đưa vào phục vụ hoạt động tín ngưỡng của nhân dân cả nước, đền Quốc Tổ Lạc Long Quân đã trở thành một bộ phận hữu cơ không thể tách rời trong không gian thực hành Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ. Hằng năm, các nghi thức quốc lễ được cử hành tại đây luôn thu hút sự quan tâm sâu sắc của cộng đồng người Việt trong và ngoài nước.

Nghi thức lễ Giỗ Đức Quốc Tổ mùng Sáu tháng Ba

Trong chuỗi sự kiện văn hóa tâm linh của kỳ Lễ hội Đền Hùng diễn ra vào tháng Ba âm lịch hằng năm, ngày mùng Sáu tháng Ba âm lịch đã được tỉnh Phú Thọ chính thức ấn định là ngày cử hành lễ Giỗ Đức Quốc Tổ Lạc Long Quân (cùng với lễ dâng hương tưởng niệm Tổ Mẫu Âu Cơ trên núi Vặn). Việc tổ chức lễ giỗ bậc sinh thành trước ngày Giỗ Tổ Hùng Vương mồng Mười tháng Ba bốn ngày thể hiện trọn vẹn đạo lý tôn ti trật tự trong văn hóa gia đình và quốc gia của người Việt.

Nghi thức lễ Giỗ Đức Quốc Tổ tại đền trên đồi Sim được tổ chức trang trọng theo đúng quy chuẩn lễ nhạc truyền thống dân tộc. Mở đầu buổi lễ là đoàn rước kiệu lễ vật gồm hương hoa, trầu cau cùng một trăm chiếc bánh chưng, bánh giầy và các sản vật đặc trưng của vùng Đất Tổ tiến từ sân hành lễ qua 180 bậc đá lên tòa Đại bái. Trong tiếng nhạc lễ bát âm và âm vang trầm hùng của trống đồng, chiêng đồng, các vị chủ lễ thay mặt đồng bào cả nước thành kính dâng hương, đọc chúc văn ca ngợi công đức khai thiên lập địa của Đức Quốc Tổ và cầu nguyện cho quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa.

Sau phần nghi lễ chính thức, tại khu vực sân hành lễ và nhà Phương đình thường diễn ra các hoạt động trình diễn văn hóa dân gian truyền thống như hát múa rước kiệu và những làn điệu Hát Xoan Phú Thọ cổ kính do các nghệ nhân phường Xoan gốc biểu diễn.

  • Vị trí trong quần thể di tích Quốc gia đặc biệt: Nằm ở phía nam Khu di tích lịch sử Đền Hùng, kết nối đồng bộ qua hệ thống đường dạo bộ sinh thái với khu núi Vặn và núi Nghĩa Lĩnh.
  • Thông số kỹ thuật công trình chính: Khởi công năm 2006, khánh thành năm 2009 trên tổng diện tích quy hoạch hơn 14 ha; đền chính rộng 238 m² kết hợp hệ thống cổng tứ trụ, hồ nước, cầu đá và 180 bậc đá xanh.
  • Kiệt tác điêu khắc đồng đương đại: Bộ ba pho tượng đồng nguyên khối trong Hậu cung gồm tượng Quốc Tổ nặng 1,5 tấn (cao 1,98m) và hai pho tượng Lạc hầu Lạc tướng (cao 1,80m) mang phong cách tạo hình Đông Sơn.
  • Hệ sinh thái cảnh quan đồi Sim: Toàn bộ sườn đồi bao quanh ngôi đền được phủ xanh bởi hàng nghìn cây hoa sim tím bản địa kết hợp cùng các loài cây gỗ quý như thông nhựa, chò chỉ, đại, đa và bồ đề.

Biểu tượng đoàn kết dân tộc và bảo tồn di sản

Giá trị lớn lao nhất mà đền Quốc Tổ Lạc Long Quân mang lại cho đời sống văn hóa tinh thần đương đại chính là việc hiện thực hóa bằng kiến trúc và nghệ thuật điêu khắc biểu tượng nguồn cội con Lạc cháu Hồng. Hình ảnh Đức Quốc Tổ đưa năm mươi người con xuống biển mở mang bờ cõi kết hợp cùng Tổ Mẫu Âu Cơ đưa năm mươi người con lên núi dựng nghiệp khẳng định chủ quyền lãnh thổ thống nhất từ rừng xuống biển của dân tộc Việt Nam từ thuở sơ khai, đồng thời nuôi dưỡng ý thức cố kết cộng đồng bền chặt.

Trong công tác quản lý và bảo tồn cảnh quan di sản hiện nay, Ban Quản lý Khu di tích lịch sử Đền Hùng đặc biệt chú trọng duy trì thảm thực vật rừng sinh thái trên đồi Sim và hệ thống thủy văn hồ Hóc Trai. Hàng vạn gốc sim rừng được trồng mới và chăm sóc dọc theo hai bên đường bậc đá để cứ mỗi độ hè thu lại nở hoa tím biếc, tạo nên không gian tĩnh lặng, tôn nghiêm cho đồng bào hành hương về chiêm bái.

Sừng sững uy nghiêm trên thế đất lưng rùa thần giữa lòng quê hương Đất Tổ, đền Quốc Tổ Lạc Long Quân là điểm hội tụ linh khí non sông và lòng biết ơn vô hạn của muôn triệu người con đất Việt đối với bậc Thủy tổ khai sáng giống nòi. Trên hành trình số hóa và lan tỏa kho tàng văn hiến cội nguồn của dân tộc, chuyên trang Phú Thọ NSSC tiếp tục cập nhật hệ thống tư liệu bách khoa chuẩn xác, góp phần gìn giữ và phát huy giá trị các di tích lịch sử văn hóa tiêu biểu của tỉnh Phú Thọ.

Chia sẻ:
PC

NSSC Phú Thọ

phutho.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Phú Thọ.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Phú Thọ.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất