Lễ hội Khai hạ Mường Bi - Hồn cốt văn minh lúa nước của người Mường cổ
NSSC Phú ThọĐăng: Cập nhật lần cuối: 12 phút đọc

Lễ hội Khai hạ Mường Bi là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia tiêu biểu bậc nhất của đồng bào dân tộc Mường tại thung lũng Mường Bi cổ thuộc xã Phong Phú, huyện Tân Lạc. Sự kiện tín ngưỡng mở đầu năm mới gắn liền với tục hạ cây nêu và nghi thức xuống đồng cày ruộng, phản ánh chiều sâu văn minh lúa nước cùng truyền thống tri ân Quốc Mẫu Hoàng Bà của cộng đồng cư dân bản địa nơi cửa ngõ Tây Bắc.
Nguồn gốc và huyền tích của lễ hội Khai hạ Mường Bi
Trải qua hàng trăm năm hình thành và trao truyền qua nhiều thế hệ, lễ hội Khai hạ Mường Bi kết tinh những lớp trầm tích lịch sử gắn liền với buổi bình minh khai phá thung lũng lúa nước của người Mường cổ. Không gian lễ hội tọa lạc tại trung tâm vùng đất đứng đầu trong tứ đại Mường danh tiếng.
Vị thế vùng đất Mường Bi trong tứ đại Mường
Trong tâm thức dân gian vùng núi phía Bắc, câu ca cổ "Nhất Bi, nhì Vang, tam Thàng, tứ Động" đã khẳng định vị thế trung tâm văn hóa và nông nghiệp trù phú của vùng Mường Bi cổ tại huyện Tân Lạc. Địa bàn xã Phong Phú nằm giữa thung lũng bằng phẳng được bao bọc bởi dãy núi đá vôi trùng điệp và hệ thống suối nguồn dồi dào, tạo điều kiện lý tưởng cho nghề canh tác lúa nước. Cùng với không gian kỳ vĩ của hồ Hòa Bình ở vùng hạ lưu sông Đà, thung lũng Mường Bi là cái nôi bảo tồn cốt cách văn hóa Mường đặc sắc nhất.
Trong cấu trúc xã hội truyền thống, Mường Bi hội tụ tri thức bản địa sâu sắc về lịch pháp âm dương theo chu kỳ mặt trăng và kỹ thuật dẫn thủy nhập điền bằng cọn nước. Mỗi dịp xuân về, cư dân từ khắp các xóm Mường Lầm, Mường Lồ, Mường Khến lại tề tựu về trung tâm thung lũng để thực hành nghi thức hạ nêu khép lại Tết Nguyên đán và bước vào vụ mùa canh tác mới.
Huyền tích Quốc Mẫu Hoàng Bà dạy dân trồng lúa
Cốt lõi tâm linh của lễ hội Khai hạ Mường Bi bắt nguồn từ lòng biết ơn sâu sắc đối với Quốc Mẫu Hoàng Bà, thân mẫu của Đức Thánh Tản Viên Sơn Tinh trong thần thoại Việt - Mường. Theo truyền thuyết tại xóm Luỹ Ai, xã Phong Phú, bà Hoàng Thị Nhân (tức Quốc Mẫu Hoàng Bà) là người phát hiện ra giống lúa nếp hạt tròn thơm dẻo trong rừng sâu, sau đó truyền dạy cho con dân Mường Bi cách đắp đập dẫn nước suối vào ruộng và gieo cấy lúa nước.
Bên cạnh Quốc Mẫu Hoàng Bà, nhân dân còn tôn thờ Đức Thánh Tản Viên, hai vị thần nông nghiệp Ải Lý và Ải Lo có công chỉ dẫn dân bản làm cọn nước, cùng nàng công chúa Mặt Trăng hiền thảo. Mối giao thoa tâm linh giữa truyền thuyết Tản Viên Sơn Thánh với tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên tại Đền Hùng và không gian di sản làng cổ Đường Lâm đã minh chứng cho cội nguồn gắn kết bền chặt giữa người Mường và người Kinh từ thuở dựng nước. Ngôi miếu thờ Quốc Mẫu Hoàng Bà dưới chân núi Đầu Rồng chính là điểm tựa tâm linh thiêng liêng nơi khởi phát toàn bộ chu trình nghi lễ hàng năm.
| Hạng mục di sản | Thông tin định danh và đặc điểm văn hóa tại Mường Bi |
|---|---|
| Tên gọi chính thức | Lễ hội Khai hạ dân tộc Mường (trung tâm tại vùng Mường Bi cổ) |
| Danh hiệu di sản | Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia (công nhận năm 2022) |
| Thời gian tổ chức | Từ ngày mùng 6 đến ngày mùng 8 tháng Giêng âm lịch hằng năm |
| Không gian trung tâm | Miếu thờ Quốc Mẫu Hoàng Bà và sân vận động xã Phong Phú, huyện Tân Lạc |
| Đối tượng suy tôn | Quốc Mẫu Hoàng Bà, Tản Viên Sơn Thánh, hai vị thần Ải Lý và Ải Lo |
| Nghi thức cốt lõi | Lễ cúng tại miếu, lễ rước kiệu Quốc Mẫu, lễ hạ nêu và lễ xuống đồng |
Quy trình nghi lễ cổ truyền trong lễ hội Khai hạ Mường Bi
Hệ thống nghi thức tại lễ hội Khai hạ Mường Bi được tổ chức hết sức trang nghiêm từ ngày mùng 6 đến ngày mùng 8 tháng Giêng âm lịch theo đúng phép tắc cổ truyền của người Mường. Toàn bộ phần lễ do các bậc thầy mo Mường uy tín đảm nhiệm nhằm kết nối con người với thần linh.
Nghi thức tế lễ tại miếu và rước kiệu Quốc Mẫu
Sáng ngày chính hội, các vị cao niên cùng thầy mo mặc trang phục truyền thống tiến hành nghi thức tế lễ trang trọng tại miếu thờ Quốc Mẫu Hoàng Bà. Lễ vật dâng cúng hội tụ những sản vật nông nghiệp tinh túy của núi rừng và ruộng đồng Mường Bi, bao gồm xôi ngũ sắc, thịt lợn bản luộc, cá suối nướng kẹp tre, bánh uôi và rượu cần. Lời khấn của thầy mo Mường ngân vang bằng ngôn ngữ Mường cổ, ca ngợi công đức của Quốc Mẫu Hoàng Bà, Tản Viên Sơn Thánh cùng hai vị Ải Lý và Ải Lo, đồng thời cầu xin mưa thuận gió hòa.
Ngay sau phần tế lễ nội tự là nghi thức rước kiệu Quốc Mẫu từ ngôi miếu cổ dưới chân núi Đầu Rồng ra khu vực sân lễ hội trung tâm xã Phong Phú. Đoàn rước kéo dài với cờ thần ngũ sắc tung bay, đội rước kiệu bước đi nhịp nhàng theo tiếng trống hội và nhịp chiêng dẫn đường. Khi kiệu Quốc Mẫu an vị tại lễ đài trung tâm, đại diện các dòng họ lần lượt dâng hương tưởng niệm, thể hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn của cư dân Mường Bi.

Nghi thức hạ cây nêu và tục xuống đồng đầu năm
Sau khi hoàn tất nghi thức tế thần và rước kiệu, cộng đồng bước vào nghi thức hạ nêu mang ý nghĩa thông báo kỳ nghỉ Tết Nguyên đán đã khép lại để muôn dân chăm lo việc đồng áng. Cây nêu bằng tre trang trí vòng tròn mặt trời được dựng lên từ chiều ba mươi Tết nay được thầy mo làm lễ xin phép thần linh hạ xuống trong tiếng reo hò của dân bản. Tục hạ nêu trong lễ hội Khai hạ Mường Bi gửi gắm ước vọng đón nhận sinh khí tươi mới của đất trời mùa xuân.
Tiếp nối nghi thức hạ nêu là lễ xuống đồng diễn ra ngay trên thửa ruộng mẫu dưới chân núi Đầu Rồng. Những nông dân khỏe mạnh sẽ dắt trâu mộng xuống ruộng thực hiện những đường cày đầu tiên của năm mới. Tương tự tinh thần khuyến nông trọng bản tại lễ hội Tịch điền Đọi Sơn ở vùng đồng bằng Bắc Bộ, đường cày mở đất trong ngày hội Khai hạ Mường Bi khẳng định tầm quan trọng sống còn của cây lúa nước đối với đời sống văn hóa của người Mường.
Diễn xướng chiêng Mường và phần hội tại lễ hội Khai hạ Mường Bi
Bên cạnh phần lễ trang nghiêm giàu tính triết lý nông nghiệp, phần hội của lễ hội Khai hạ Mường Bi mở ra một bảo tàng sống động về nghệ thuật trình diễn dân gian. Tâm điểm thu hút sự chú ý sâu sắc nhất chính là âm vang hào hùng của nghệ thuật diễn xướng cồng chiêng.
Dàn đại hợp xướng chiêng Mường ngân vang giữa thung lũng
Không gian văn hóa Mường Bi không thể tách rời âm thanh trầm hùng của bộ chiêng Mường mười hai chiếc đại diện cho mười hai tháng trong năm âm lịch. Tại lễ hội Khai hạ Mường Bi, hàng trăm nghệ nhân nữ trong trang phục áo pắn, yếm dệt thổ cẩm, váy đen cạp váy dệt hoa văn rồng phượng và khăn trắng đội đầu thanh thoát cùng hợp thành dàn đại hợp xướng chiêng Mường quy mô lớn. Bộ chiêng được chia thành ba nhóm âm vực gồm chiêng Dầm giữ nhịp cái, chiêng Bồng tạo giai điệu và chiêng Khol điểm xuyết âm sắc tươi vui.
Khi dùi chiêng bọc vải đỏ chạm vào núm đồng, những bản nhạc chiêng cổ như "Đi đường", "Bông trắng bông vàng" hay "Đợi nàng" ngân nga vang vọng khắp thung lũng Phong Phú, đập vào vách núi Đầu Rồng tạo nên hiệu ứng cộng hưởng kỳ diệu. Nghệ thuật trình tấu chiêng Mường là ngôn ngữ giao tiếp thiêng liêng giữa con người với vạn vật tự nhiên, đánh thức mầm cây hạt lúa nảy nở dưới lòng đất ấm.

Trò chơi dân gian và văn hóa ẩm thực bản địa
Xung quanh sân bãi trung tâm của lễ hội Khai hạ Mường Bi, hàng loạt hoạt động diễn xướng dân gian và trò chơi truyền thống diễn ra sôi nổi. Những làn điệu hát đối đáp hát Thường Đang Bộ Mẹng, hát ru, hòa tấu sáo ôi và cò ke ngân lên mượt mà bên những gian nhà sàn truyền thống. Các cuộc thi bắn nỏ, đẩy gậy, kéo co, ném còn và trò chơi đánh mảng thu hút tiếng cổ vũ rộn rã khắp bản mường.
Một nét đặc sắc khác trong không gian lễ hội là nghệ thuật trưng bày cỗ lá người Mường Hòa Bình trên lá chuối rừng xanh mướt hình tròn tượng trưng cho sự đoàn viên. Bên cạnh mâm cỗ lá truyền thống, hương vị nồng ấm của những ché rượu cần Mường Bi cùng thức quà lên men tự nhiên mang nét tương đồng với thịt chua Thanh Sơn của đồng bào Mường vùng Đất Tổ đã tôn vinh trọn vẹn bản sắc ẩm thực nghi lễ gắn liền với nền văn minh lúa nước.
- Hệ thống nhạc cụ diễn xướng: Bộ chiêng Mường 12 chiếc (chiêng Dầm, chiêng Bồng, chiêng Khol) kết hợp cùng trống dân tộc, sáo ôi và nhị cò ke.
- Làn điệu dân ca cổ truyền: Nghệ thuật hát Thường Đang Bộ Mẹng, hát sắc bùa chúc phúc đầu năm và diễn xướng Mo Mường.
- Trò chơi vận động bản địa: Thi bắn nỏ truyền thống, ném còn ngũ sắc, đánh mảng, đẩy gậy, kéo co và thi giã gạo.
- Không gian văn hóa cộng đồng: Trại văn hóa các xã tái hiện kiến trúc nhà sàn Mường, nghề dệt thổ cẩm và nghi thức bày mâm cỗ lá.
Giá trị di sản văn hóa của lễ hội Khai hạ Mường Bi
Với những giá trị lịch sử và văn hóa đặc biệt xuất sắc, năm 2022, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chính thức ghi danh lễ hội Khai hạ Mường Bi vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Sự kiện này đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong công tác bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc thiểu số.
Ý nghĩa cố kết cộng đồng và bảo tồn tri thức
Giá trị cốt lõi của lễ hội Khai hạ Mường Bi nằm ở khả năng quy tụ và cố kết cộng đồng cư dân bản địa vượt qua mọi khoảng cách thế hệ. Thông qua việc cùng nhau chuẩn bị lễ vật, tham gia đội rước kiệu, tập luyện chiêng Mường và thực hành nghi thức xuống đồng, mỗi người dân đều ý thức sâu sắc hơn về cội nguồn lịch sử của dân tộc mình. Lễ hội đóng vai trò như một trường học thực tiễn truyền dạy ngôn ngữ Mường, trang phục thổ cẩm và tri thức canh tác nông nghiệp bền vững.
Trong bức tranh tổng thể các di sản văn hóa miền Bắc, nếu không gian đình cổ Hùng Lô hay quần thể Hoàng thành Thăng Long đại diện cho đỉnh cao kiến trúc và nghi lễ vùng châu thổ, thì lễ hội tại thung lũng Mường Bi lại minh chứng cho sức sống mãnh liệt của văn hóa thung lũng núi cao. Sự giao thoa hài hòa giữa tín ngưỡng thờ thần tự nhiên với tín ngưỡng thờ nhân thần đã tạo nên bản sắc độc đáo riêng có của người Mường.
Định hướng gìn giữ di sản văn hóa Mường bền vững
Hiện nay, chính quyền và cộng đồng cư dân huyện Tân Lạc đang triển khai nhiều giải pháp nhằm bảo tồn nguyên trạng không gian miếu thờ Quốc Mẫu Hoàng Bà, phục dựng các bài mo cổ và truyền dạy nghệ thuật đánh chiêng Mường trong trường học. Việc giữ vững tính nguyên bản của các nghi thức cổ truyền đã góp phần quảng bá hình ảnh vùng đất Mường Bi giàu truyền thống hiếu khách đến bạn bè trong nước và quốc tế.
Trên hệ thống cổng thông tin Phú Thọ NSSC, những tư liệu chuẩn xác về lịch sử, cấu trúc nghi lễ và giá trị nhân văn của các di sản văn hóa bản địa luôn được cập nhật có hệ thống nhằm phục vụ công tác nghiên cứu lâu dài. Khép lại những ngày xuân rộn rã tiếng chiêng ngân nơi chân núi Đầu Rồng, lễ hội Khai hạ Mường Bi mãi là biểu tượng rực rỡ cho sức sống trường tồn và tinh thần đoàn kết bất diệt của cộng đồng dân tộc Mường trên quê hương Việt Nam.
NSSC Phú Thọ
phutho.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Phú Thọ.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Phú Thọ.
Bài liên quan
Lễ hội đền Mẫu Âu Cơ - Di sản tâm linh tôn vinh Tổ Mẫu dân tộc
Lễ hội đền Mẫu Âu Cơ diễn ra vào mùng 7 tháng Giêng tại xã Hiền Lương, Hạ Hòa, Phú Thọ với nghi thức tế nữ quan và một trăm cầu bánh ngọt tri ân Tổ Mẫu.
Lễ hội Tây Thiên - Hành trình tâm linh về với Quốc Mẫu Tam Đảo
Lễ hội Tây Thiên diễn ra từ ngày 15 đến 17 tháng 2 âm lịch dưới chân núi Tam Đảo, tôn vinh công đức Quốc Mẫu Lăng Thị Tiêu và nét đẹp văn hóa tâm linh.
Lễ hội Đền Hùng - Quốc lễ thiêng liêng hội tụ cội nguồn dân tộc
Lễ hội Đền Hùng diễn ra vào mùng 10 tháng 3 âm lịch tại núi Nghĩa Lĩnh, tôn vinh công đức các Vua Hùng và kết nối triệu trái tim con Lạc cháu Hồng.



