Bỏ qua đến nội dung

Hồ Hòa Bình - Tuyệt tác non nước lòng hồ sông Đà giữa miền văn hóa Mường

Hồ Hòa Bình là hồ chứa nước nhân tạo quy mô bậc nhất Việt Nam, trải dài hơn 200 km trên lòng hồ sông Đà hùng vĩ với diện tích mặt nước khoảng 8.000 ha và dung tích hơn 9,45 tỷ mét khối nước.

NSSC Phú ThọĐăng: Cập nhật lần cuối: 15 phút đọc

Toàn cảnh mặt nước xanh biếc và hệ thống đảo núi đá vôi trên lòng hồ Hòa Bình

Hồ Hòa Bình là hồ chứa nước nhân tạo quy mô bậc nhất Việt Nam, trải dài hơn 200 km trên lòng hồ sông Đà hùng vĩ với diện tích mặt nước khoảng 8.000 ha và dung tích hơn 9,45 tỷ mét khối nước. Không chỉ giữ vai trò huyết mạch về điều tiết lũ và an ninh năng lượng, danh thắng còn sở hữu 47 hòn đảo đá vôi, hệ thống hang động karst kỳ ảo cùng không gian di sản văn hóa bản địa đặc sắc của người Mường.

Địa thế thủy văn và lịch sử kiến tạo hồ Hòa Bình

Sự ra đời của hồ Hòa Bình là kết quả giao thoa kỳ vĩ giữa lịch sử kiến tạo địa chất hàng trăm triệu năm của lưu vực sông Đà với trí tuệ chinh phục thiên nhiên của con người Việt Nam trong thế kỷ XX. Từ một dòng sông ghềnh thác dữ dội chảy qua hẻm núi đá vôi, dải nước mênh mông đã hình thành nên vùng cảnh quan sinh thái và văn hóa độc đáo vùng Tây Bắc.

Mạch nguồn sông Đà và thung lũng kiến tạo cổ

Về mặt địa lý tự nhiên và thủy văn, hồ Hòa Bình nằm dọc theo thung lũng kiến tạo sông Đà, vắt ngang qua địa bàn thành phố Hòa Bình và các huyện Cao Phong, Tân Lạc, Đà Bắc, Mai Châu trước khi vươn dài lên vùng giáp ranh tỉnh Sơn La. Trước khi tích nước thành hồ chứa, đoạn sông Đà chảy qua khu vực Chợ Bờ - Hào Tráng là một đứt gãy địa chất sâu hình thành từ kỷ Trias và kỷ Jura, hai bên bờ là những dãy núi đá vôi cổ sinh dựng đứng cao từ 500 đến trên 1.000 m. Dòng chảy sông Đà bắt nguồn từ vùng núi cao Vân Nam, khi tiến vào Tây Bắc đã cắt xẻ các khối núi đá vôi tạo nên hàng trăm ghềnh thác hiểm trở, tiêu biểu là ghềnh Thác Bờ.

Chính trong những thung lũng karst và mái đá vôi cổ dọc hai bờ sông Đà thuộc khu vực lòng hồ ngày nay, các nhà khảo cổ học đã phát hiện hàng loạt di chỉ tiền sử thuộc nền văn hóa Hòa Bình có niên đại từ 10.000 đến 2.000 năm trước Công nguyên. Những công cụ đá cuội ghè đẽo cùng tầng vỏ ốc suối trong các hang động ven lòng hồ sông Đà khẳng định lưu vực này từng là chiếc nôi cư trú sớm của người tiền sử tại Đông Nam Á. Về phía Đông Bắc và Tây Bắc, đới địa chất núi đá vôi lòng hồ còn kết nối liền mạch với dải sinh thái rừng già của Vườn quốc gia Xuân Sơn và vùng thung lũng Mai Châu, tạo nên chỉnh thể địa mạo núi rừng - sông hồ liên hoàn.

Dấu mốc ngăn dòng thế kỷ hình thành lòng hồ

Lịch sử hình thành diện mạo hồ Hòa Bình hiện đại gắn liền trực tiếp với quá trình xây dựng công trình thế kỷ Thủy điện Hòa Bình sông Đà khởi công vào ngày 06 tháng 11 năm 1979. Sau các đợt ngăn sông Đà đợt một vào tháng 1 năm 1983 và đợt hai vào tháng 1 năm 1986, con đập đất đá đầm nén cao 128 m, dài 743 m đã chính thức chặn đứng dòng chảy hung dữ của sông Đà. Khi mực nước dâng cao tới cao trình thiết kế 117 m so với mực nước biển, toàn bộ thung lũng dài hơn 200 km đã biến thành biển hồ nước ngọt mênh mông.

Dấu mốc hoàn thành công trình vào ngày 20 tháng 12 năm 1994 không chỉ hiện thực hóa ước nguyện trị thủy phục vụ dân sinh từng được Chủ tịch Hồ Chí Minh căn dặn khi về thăm Hòa Bình, mà còn kiến tạo nên danh thắng thủy vực hàng đầu Đông Nam Á. Ngày 01 tháng 8 năm 2016, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 1528/QĐ-TTg phê duyệt Quy hoạch tổng thể phát triển Khu du lịch quốc gia hồ Hòa Bình, khẳng định giá trị cảnh quan sinh thái và di sản văn hóa của vùng lòng hồ.

| Thông số địa lý, thủy văn và cảnh quan | Số liệu định lượng chuẩn xác | Đặc điểm cấu trúc tự nhiên và vai trò sinh thái |

| --- | --- | --- |

| Chiều dài toàn tuyến lòng hồ sông Đà | Trên 200 km (khu vực chính dài 70 km) | Trải dài qua TP. Hòa Bình, Cao Phong, Tân Lạc, Đà Bắc, Mai Châu tới giáp Sơn La |

| Tổng diện tích mặt nước hồ chứa | Khoảng 8.000 ha (80 km²) | Mặt nước trong xanh màu ngọc bích, phẳng lặng quanh năm giữa các dãy núi |

| Dung tích chứa nước toàn phần | 9,45 tỷ m³ nước | Điều tiết cắt lũ cho đồng bằng sông Hồng, cung cấp nước tưới và phát điện |

| Hệ thống đảo nổi trong lòng hồ | 47 đảo lớn nhỏ (gồm đảo Dừa, đảo Ngọc...) | Bao gồm 11 đảo đá vôi (116 ha) và 36 đảo núi đất (157 ha) phủ kín rừng xanh |

| Cao trình mực nước dâng bình thường | 117 m so với mực nước biển | Chiều sâu lòng hồ trung bình từ 50 m đến trên 100 m tại các hẻm vực cổ |

| Hệ thống vịnh nước và bán đảo tiêu biểu | Vịnh Ngòi Hoa, bán đảo Thung Nai | Vịnh nước kín gió ăn sâu vào chân núi đá vôi, nơi cư trú của bản Ngòi Hoa |

| Quần thể hang động karst ven hồ | Động Thác Bờ, động Hoa Tiên | Hang động đá vôi cổ sinh sở hữu hệ thống thạch nhũ và hồ nước ngầm kỳ ảo |

Quần thể đảo đá vôi và hệ sinh thái hồ Hòa Bình

Khi mực nước sông Đà dâng cao ngập các thung lũng thấp, hàng trăm đỉnh núi đá vôi và đồi đất cổ đã vươn lên khỏi mặt nước, biến hồ Hòa Bình thành một bức tranh sơn thủy hữu tình thường được ví như vịnh Hạ Long trên núi. Sự kết hợp giữa mặt nước sâu, các bán đảo rừng già và tiểu khí hậu mát mẻ đã nuôi dưỡng hệ sinh thái thủy vực và trên cạn vô cùng phong phú.

Bốn mươi bảy đảo nổi và vịnh Ngòi Hoa xanh biếc

Theo số liệu khảo sát địa hình thủy văn, vùng lõi hồ Hòa Bình quy tụ 47 hòn đảo lớn nhỏ, trong đó có 11 hòn đảo cấu tạo hoàn toàn từ đá vôi cổ sinh với diện tích khoảng 116 ha và 36 hòn đảo núi đất có tổng diện tích hơn 157 ha. Các đảo đá vôi tại khu vực Thung Nai, Vầy Nưa và Tiền Phong mang dáng vẻ hùng vĩ với những vách đá dựng đứng in bóng xuống làn nước xanh ngọc bích, tiêu biểu là đảo Dừa, đảo Cối Xay Gió, đảo Ngọc, đảo Xanh và cụm đảo đá quanh Thác Bờ. Trên bề mặt đảo Dừa và các đảo núi đất, tầng đất phong hóa màu mỡ giúp thảm thực vật cây gỗ bản địa, rặng dừa, cọ và tre trúc phát triển xanh tốt suốt bốn mùa.

Nằm ở trung tâm vùng lòng hồ thuộc xã Suối Hoa, huyện Tân Lạc là vịnh Ngòi Hoa, một eo vịnh nước sâu và phẳng lặng như gương được bao bọc bốn bề bởi dải núi Cô Tiên trùng điệp. Nhờ địa thế kín gió và nguồn nước suối từ các dãy núi đá vôi đổ ra, mặt nước tại vịnh Ngòi Hoa luôn giữ được độ trong suốt cao, chuyển màu từ xanh lam thẫm vào buổi sớm sang sắc xanh lục bảo dưới nắng trưa bên sườn núi Cô Tiên.

Cảnh quan mặt nước trong xanh và những hòn đảo đá vôi nhấp nhô trên lòng hồ Hòa Bình
Cảnh quan mặt nước trong xanh và những hòn đảo đá vôi nhấp nhô trên lòng hồ Hòa Bình

Đa dạng sinh học thủy vực và rừng phòng hộ

Bao bọc xung quanh diện tích mặt nước 8.000 ha của hồ Hòa Bình là hệ thống rừng phòng hộ đầu nguồn sông Đà và Khu bảo tồn thiên nhiên Phu Canh ở bờ Bắc thuộc huyện Đà Bắc. Thảm thực vật rừng ven hồ mang đặc trưng của hệ sinh thái rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới trên núi đá vôi, quy tụ hàng trăm loài thực vật bậc cao như nghiến, trai lý, đinh, lim, lát hoa, chò chỉ cùng các loài phong lan rừng và thảo dược quý, giữ cho nguồn nước lòng hồ sông Đà luôn tinh khiết.

Dưới tầng nước sâu từ 50 đến hơn 100 m giàu oxy hòa tan, hệ sinh thái thủy sinh của hồ Hòa Bình phát triển đa dạng với hơn 100 loài cá nước ngọt bản địa thuộc lưu vực sông Đà. Nổi bật nhất là loài cá lăng sông Đà cùng các loài cá quý như cá chiên, cá anh vũ, cá dầm xanh, cá ngạnh, cá trắm đen và tôm sông Đà. Chính nguồn thủy sản tự nhiên săn chắc được nuôi dưỡng trong làn nước khoáng chất của lòng hồ đã trở thành nguyên liệu cốt lõi tạo nên danh tiếng cho món cá nướng sông Đà Hòa Bình trong văn hóa ẩm thực Tây Bắc.

Hệ thống hang động karst và di tích ven hồ Hòa Bình

Không chỉ quyến rũ bởi mặt nước mênh mông và những hòn đảo xanh, các dãy núi đá vôi dọc hai bờ hồ Hòa Bình còn ẩn chứa hệ thống hang động karst kỳ vĩ được kiến tạo qua hàng triệu năm phong hóa. Gắn liền với các hang động và ghềnh đá ấy là những di tích lịch sử, tín ngưỡng dân gian lưu giữ ký ức hào hùng của các bậc tiền nhân trên tuyến giao thông thủy sông Đà.

Tuyệt tác thạch nhũ động Thác Bờ và động Hoa Tiên

Nằm trong lòng dãy núi Chúa ở bờ Bắc hồ Hòa Bình, động Thác Bờ là một trong những hang động đá vôi đẹp nhất trên tuyến lòng hồ với chiều sâu hơn 100 m ăn sâu vào lòng núi. Cửa động Thác Bờ mở ra ngay sát mặt nước hồ, bên trong chia thành nhiều vòm hang rộng lớn với trần hang cao từ 15 đến 25 m. Trải qua hàng vạn năm nhỏ giọt của nước mưa hòa tan canxi cacbonat, lòng động đã hình thành rừng thạch nhũ, măng đá và cột đá kỳ ảo mang hình dáng cây vàng, cây bạc, dàn cồng chiêng Mường hay cá chép vượt vũ môn.

Cách khu vực vịnh Ngòi Hoa không xa trên sườn núi Bưa thuộc huyện Tân Lạc là động Hoa Tiên, một di tích danh thắng quốc gia nằm ở độ cao khoảng 60 m so với mặt nước hồ. Lòng động Hoa Tiên rộng thoáng với vòm trần cao 20 m, rộng tới 50 m, nổi bật với những khối thạch nhũ rủ xuống tạo thành bức rèm đá mềm mại và hệ thống hồ nước ngầm trong vắt nằm ngay giữa nền động, thông ngầm với mạch nước lòng hồ sông Đà.

  • Động Thác Bờ: Hang động đá vôi nằm sát mặt nước bờ Bắc lòng hồ, nổi tiếng với rừng cột thạch nhũ hình cây vàng, cây bạc và không gian thờ tự cổ kính.
  • Động Hoa Tiên: Danh thắng quốc gia tại xã Suối Hoa với vòm hang rộng 50 m, sở hữu hồ nước ngầm tự nhiên trong vắt và các khối nhũ đá hình hoa sen.
  • Đảo Dừa và cụm đảo Thung Nai: Quần thể các hòn đảo đá vôi và núi đất nổi lên giữa lòng hồ, giữ vai trò điều hòa vi khí hậu và bảo tồn cảnh quan sinh thái.
  • Vịnh Ngòi Hoa và núi Cô Tiên: Không gian vịnh nước sâu phẳng lặng nằm dưới chân dãy núi đá vôi hình thiếu nữ, nơi giao thoa giữa cảnh quan karst và bản làng cổ.

Không gian tín ngưỡng linh thiêng giữa lòng sông Đà

Tâm điểm văn hóa tâm linh nổi tiếng bậc nhất trên tuyến hồ Hòa Bình là quần thể di tích đền Chúa Thác Bờ, công trình kiến trúc tín ngưỡng tọa lạc uy nghiêm trên sườn đồi Sầm Lông và chân núi Thần Lĩnh ở hai bờ sông Đà. Theo sử liệu và truyền thuyết dân gian vùng Mường, ngôi đền được lập nên để phụng thờ bà Đinh Thị Vân (người dân tộc Mường) và một người phụ nữ dân tộc Dao ở Vầy Nưa. Vào mùa xuân năm Tân Hợi 1431, khi đức vua Lê Thái Tổ thân chinh thống lĩnh đại quân ngược dòng sông Đà lên châu Mường Lễ dẹp loạn Đèo Cát Hãn, hai bà đã vận động nhân dân quyên góp lương thảo, đóng thuyền độc mộc và dẫn đường đưa đoàn thuyền chiến vượt qua ghềnh Thác Bờ hiểm trở.

Sau khi hai bà hóa, nhân dân vùng sông Đà đã lập đền thờ ngay bên ghềnh thác để tưởng nhớ công đức hộ quốc an dân. Khi công trình thủy điện chặn dòng làm ngập ghềnh đá cổ, ngôi đền được di dời lên vị trí cao ráo trên sườn núi nhìn thẳng ra mặt nước hồ Hòa Bình, thể hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn và tinh thần đoàn kết giữa các dân tộc anh em.

Bản sắc văn hóa Mường và bảo tồn di sản hồ Hòa Bình

Vùng đất bao quanh hồ Hòa Bình từ ngàn đời nay là không gian sinh tồn cốt lõi của cộng đồng người Mường cùng các dân tộc Dao, Tày, Thái vùng Tây Bắc. Khi dòng sông Đà chuyển mình thành biển hồ trên núi, cư dân các bản làng ven hồ đã thích ứng linh hoạt với môi trường sinh thái mới, đồng thời gìn giữ trọn vẹn kho tàng di sản văn hóa vật thể và phi vật thể vô giá.

Đời sống bản Ngòi Hoa và nếp nhà sàn cổ truyền

Nằm nép mình bên bờ vịnh Ngòi Hoa phẳng lặng dưới chân núi Cô Tiên là bản Ngòi Hoa (hay xóm Muốt), một trong những bản làng người Mường cổ nguyên sơ nhất còn lưu giữ trọn vẹn cấu trúc cư trú truyền thống ven hồ Hòa Bình. Tại bản Ngòi Hoa cũng như các bản Đá Bia, bản Ké thuộc huyện Đà Bắc và Tân Lạc, hàng chục nếp nhà sàn gỗ truyền thống vẫn được bảo tồn nguyên trạng với mái lợp lá cọ theo hình mai rùa, cầu thang gỗ đặt ở đầu hồi và bếp lửa hồng giữa gian chính.

Trong không gian văn hóa cộng đồng ven lòng hồ sông Đà, tiếng cồng chiêng trầm hùng cùng làn điệu hát Thường rang, Bộ mẹng vẫn ngân vang trong các dịp lễ tết. Vùng đất Tân Lạc và lòng hồ Hòa Bình chính là cái nôi bảo lưu di sản Mo Mường Hòa Bình — bộ sử thi truyền miệng đồ sộ phản ánh vũ trụ quan của người Mường cổ, gắn kết mật thiết với không gian văn hóa của lễ hội Khai hạ Mường Bi mỗi độ xuân về. Trong những ngày hội bản, người Mường ven hồ lại bày biện mâm cỗ lá người Mường Hòa Bình trên lớp lá chuối rừng và cùng nhau thưởng thức hương vị nồng ấm của ché rượu cần Mường Bi truyền thống.

Giá trị di sản cảnh quan và điều tiết thủy văn

Bước sang giai đoạn phát triển bền vững hiện nay, hồ Hòa Bình đóng vai trò là trụ cột sinh thái, thủy văn và văn hóa đặc biệt quan trọng của toàn vùng trung du và miền núi phía Bắc. Với dung tích chứa hơn 9,45 tỷ mét khối nước cùng hệ thống 12 cửa xả đáy và 6 cửa xả mặt của đập thủy điện, hồ chứa đảm nhận sứ mệnh cắt giảm lũ lụt lịch sử cho vùng đồng bằng sông Hồng vào mùa mưa bão, đồng thời bổ sung nguồn nước ngọt ổn định phục vụ sản xuất nông nghiệp vùng hạ du.

Bên cạnh giá trị điều hòa khí hậu, công tác bảo tồn cảnh quan tự nhiên tại vịnh Ngòi Hoa, đảo Dừa, động Thác Bờ, động Hoa Tiên và bảo vệ nguồn lợi thủy sản đặc hữu như cá lăng sông Đà luôn được chính quyền và cộng đồng cư dân địa phương đặt lên hàng đầu, giúp vùng hồ sông Đà giữ vững vẻ đẹp nguyên sơ.

Mang trong mình vẻ đẹp kỳ vĩ của 47 hòn đảo nổi trên lòng hồ sông Đà, hệ thống động Thác Bờ, động Hoa Tiên huyền ảo cùng mạch nguồn văn hóa Mường sâu lắng tại bản Ngòi Hoa, hồ Hòa Bình là biểu tượng sống động cho sự giao hòa giữa thiên nhiên tráng lệ và chiều sâu lịch sử dân tộc. Trên hành trình số hóa và gìn giữ kho tàng di sản văn hóa - tự nhiên bản địa, chuyên trang Phú Thọ NSSC tiếp tục cung cấp hệ thống tư liệu bách khoa chuẩn mực, góp phần lan tỏa giá trị bền vững của danh thắng sông Đà tới cộng đồng trong nước và quốc tế.

Chia sẻ:
PC

NSSC Phú Thọ

phutho.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Phú Thọ.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Phú Thọ.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất