Bỏ qua đến nội dung

Rượu cần Mường Bi - Hương vị men lá đại ngàn kết nối tình người xứ Mường

Kết tinh từ hạt gạo nếp nương đồ trấu sạch cùng bài thuốc men lá rừng gồm hàng chục thảo mộc quý của vùng đệ nhất Mường Tân Lạc, rượu cần Mường Bi mang sắc vàng hổ phách sóng sánh, vị ngọt đằm êm dịu và là biểu tượng gắn kết cộng đồng bên bếp lửa nhà sàn.

NSSC Phú ThọĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Những ché sành ủ rượu cần cổ truyền buộc bên cột gỗ và cắm cần trúc cong vút trên sàn nhà truyền thống vùng cao

Giữa không gian trầm mặc của những nếp nhà sàn truyền thống ẩn hiện dưới chân núi đá vôi Tân Lạc, rượu cần Mường Bi từ bao đời nay vẫn chảy tràn như mạch nguồn tâm linh nuôi dưỡng tâm hồn đồng bào dân tộc Mường. Thức uống cổ truyền nơi vùng đệ nhất Mường được đánh thức từ hạt nếp nương thơm dẻo, vỏ trấu sạch và bánh men lá rừng bí truyền, kết tinh trong ché sành cổ thành dòng men ngọt dịu, cay nồng bên bếp lửa hồng.

Không gian văn hóa đệ nhất Mường và cội nguồn rượu cần Mường Bi

Trong kho tàng di sản văn hóa của người Mường tại Hòa Bình, câu phương ngôn quen thuộc "Nhất Bi, nhì Vang, tam Thàng, tứ Động" đã khẳng định vị thế đứng đầu của vùng đất Mường Bi – nay thuộc địa bàn huyện Tân Lạc. Chính trên mảnh đất cái nôi của văn hóa Mường cổ ấy, rượu cần Mường Bi đã ra đời, gắn liền với huyền tích dân gian và nhịp sống canh tác lúa nước trên các thung lũng núi cao.

Mường Bi Tân Lạc cái nôi của tứ đại Mường cổ

Nằm ở độ cao trung bình từ hai trăm năm mươi đến hơn tám trăm mét so với mực nước biển, vùng đất Mường Bi sở hữu địa hình thung lũng lòng chảo được bao bọc bởi những dãy núi đá vôi trùng điệp và các bản làng cổ kính như Lũng Vân Hòa Bình – nơi được mệnh danh là nóc nhà của xứ Mường. Sự biệt lập tương đối về địa lý cùng hệ sinh thái rừng nguyên sinh phong phú đã giúp cư dân Mường Bi bảo tồn gần như nguyên vẹn những di sản tinh thần vô giá từ thời tiền sử, tiêu biểu là áng sử thi Đẻ đất đẻ nước và di sản văn hóa phi vật thể Mo Mường Hòa Bình.

Trong ngôn ngữ bản địa của đồng bào Mường, rượu cần được gọi một cách trang trọng là Rạo tỏng (hay Ra̭w Toỏng). Theo các bậc cao niên và nghệ nhân dân gian tại các xã Phong Phú, Phú Cường, Mỹ Hòa thuộc huyện Tân Lạc, nghề ủ rượu cần đã xuất hiện từ hàng nghìn năm trước, gắn liền với truyền thuyết về lòng hiếu thảo của người con dâu xứ Mường đi tìm các loài lá thuốc quý trên rừng sâu kết hợp cùng hạt gạo nếp mới thu hoạch để ủ nên thức uống dâng kính cha mẹ và tổ tiên. Vì lẽ đó, ché rượu cần tại Mường Bi còn được gọi bằng cái tên đầy nhân văn là thứ rượu hiếu thảo, biểu trưng cho đạo lý uống nước nhớ nguồn của cư dân bản địa.

Vị trí ché rượu cần trong đời sống tín ngưỡng

Trong cấu trúc Không gian văn hóa Mường Hòa Bình, ché rượu cần Mường Bi không bao giờ bị xem là thức uống giải khát hay cuộc vui cá nhân đơn thuần, mà luôn giữ vị trí trung tâm kết nối giữa con người với thần linh và giữa các thành viên trong bản làng. Mỗi gia đình người Mường ở Tân Lạc đều dành một góc trang trọng trên gác nhà sàn để xếp những vò, những ché rượu cần ủ sẵn qua nhiều tháng, nhiều năm nhằm chuẩn bị cho các sự kiện trọng đại của gia tộc và cộng đồng.

Từ lễ dựng nhà sàn mới, lễ cưới hỏi, lễ mừng cơm mới sau vụ gặt cho đến đại lễ xuống đồng đầu xuân tại lễ hội Khai hạ Mường Bi, sự hiện diện của ché rượu cần cùng bộ cồng chiêng Mường tạo nên một chỉnh thể nghi lễ thiêng liêng. Dòng rượu ngọt lành được vít qua những chiếc cần trúc cong vút chính là sợi dây vô hình xóa nhòa mọi khoảng cách thế hệ, gắn kết chủ và khách trong sự đồng điệu của lòng hiếu khách và tinh thần đoàn kết cộng đồng.

Nguyên liệu bản địa và men lá rừng của rượu cần Mường Bi

Linh hồn tạo nên phẩm chất độc bản của rượu cần Mường Bi nằm ở sự tinh tuyển khắt khe đối với từng nguyên liệu tự nhiên của núi rừng Tây Bắc, từ hạt nếp nương, vỏ trấu lúa mùa cho đến bài thuốc thảo mộc ẩn chứa trong từng viên men lá rừng.

Nhóm thành phần cốt lõiNguyên liệu bản địa tuyển chọnVai trò sinh học và cảm quan trong ché rượu
Tinh bột nền lên menGạo nếp nương hạt tròn, nếp cẩm hoặc nếp cái hoa vàng Tân LạcCung cấp lượng tinh bột dẻo thơm, chuyển hóa thành vị ngọt hậu sâu lắng
Giá thể thông khí tự nhiênTrấu lúa mùa hạt mẩy, đãi sạch bụi cám và phơi khô dưới nắngTạo độ xốp thoáng khí khi ủ và làm lớp lọc tự nhiên giữ cho nước rượu trong vắt
Thành phần cốt lõi men láVỏ cây mun rừng, vỏ cây gỗ dổi, rễ cam thảo đấtTạo cốt men vi sinh bản địa ổn định, giữ hương thơm trầm ấm và màu rượu vàng hổ phách
Nhóm thảo mộc cay ấmGừng rừng, riềng rừng, ớt chỉ thiên rừng, dây thảo quảKháng khuẩn tự nhiên, kích thích quá trình đường hóa và tạo vị cay nồng ấm áp
Nhóm lá hương thanh dịuLá ổi rừng, lá mít, lá mâm xôi, lá bưởi bung, lá nhân trầnMang lại hương thơm thảo mộc thanh khiết, giúp người thưởng thức êm dịu không đau đầu
Phụ nữ dân tộc Mường Hòa Bình trong trang phục truyền thống quây quần vít cần thưởng thức rượu cần Mường Bi tại ngày hội
Phụ nữ dân tộc Mường Hòa Bình trong trang phục truyền thống quây quần vít cần thưởng thức rượu cần Mường Bi tại ngày hội

Hạt gạo nếp nương cùng lớp trấu sạch tuyển chọn

Để có được một ché rượu cần Mường Bi đạt chuẩn, người phụ nữ Mường phải bắt đầu từ khâu chọn lúa nếp ngay trên nương cao hoặc những thửa ruộng bậc thang được tưới mát bởi nguồn nước suối đầu nguồn. Loại gạo được ưa chuộng nhất là gạo nếp nương hạt tròn mẩy, trắng đục hoặc nếp cẩm bản địa có hàm lượng amylopectin cao, khi đồ chín tỏa mùi thơm ngạt ngào và hạt xôi bóng dẻo nhưng không bị nhão nát.

Song hành cùng gạo nếp là trấu sạch – một thành phần đóng vai trò kỹ thuật vô cùng quan trọng trong cấu trúc ché rượu cần. Trấu phải được lấy từ giống lúa mùa không sử dụng hóa chất, đem sàng sảy kỹ lưỡng để loại bỏ hoàn toàn hạt lép và bụi cám, sau đó rửa nhiều lần bằng nước suối trong rồi phơi trên nong tre dưới nắng to cho đến khi khô giòn và dậy mùi thơm của vỏ thóc. Khi trộn cùng gạo nếp, lớp vỏ trấu cứng cáp tạo ra hàng vạn khe hở vi mô bên trong lòng ché, giúp hệ nấm men hô hấp thuận lợi trong giai đoạn đầu và đóng vai trò như một màng lọc sinh học giữ cho dòng rượu khi hút qua cần trúc luôn trong trẻo, không bị đục cặn.

Bánh men lá rừng hội tụ thảo mộc đại ngàn

Yếu tố quyết định sự khác biệt tuyệt đối giữa rượu cần Mường Bi với mọi loại rượu lên men khác chính là công thức bào chế men lá rừng cổ truyền được lưu giữ qua bàn tay của các bà, các mẹ người Mường. Người dân Tân Lạc tuyệt đối không sử dụng men hóa học hay men thuốc bắc thông thường mà tự tay vào rừng sâu hái từ mười lăm đến hai mươi tư loại vỏ cây, rễ cây và lá thảo dược theo mùa.

Trong số các thảo mộc quý ấy, thành phần không thể thay thế chính là vỏ cây mun rừng – nguyên liệu quyết định độ dậy men và hậu vị ngọt đằm của rượu. Kết hợp cùng vỏ cây mun là củ gừng rừng, riềng rừng, ớt rừng mang tính ấm, cùng các loại lá giàu tinh dầu kháng sinh tự nhiên như lá ổi rừng, lá mít, lá mâm xôi, lá bưởi bung, dây thảo quả và rễ cam thảo đất. Toàn bộ thảo mộc sau khi rửa sạch, băm nhỏ và phơi héo sẽ được giã nhuyễn trong cối đá hoặc cối gỗ cùng bột gạo nếp trắng, vắt thành những quả men tròn nhỏ, rắc thêm lớp bột men giống cổ rồi đặt trên nia lót rơm nếp ủ kín nơi gác bếp cho đến khi bánh men nở xốp, phủ lớp tơ trắng mịn và tỏa hương thơm thảo dược ngào ngạt.

Nghệ thuật ủ chượp trong ché sành và phong vị rượu cần Mường Bi

Từ những nguyên liệu thô mộc của núi rừng, quá trình chế tác rượu cần Mường Bi là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa kinh nghiệm dân gian tinh tế và quy luật lên men vi sinh tự nhiên theo thời gian.

Phụ nữ người Mường trộn đều cơm nếp nương đồ trấu sạch cùng bột men lá rừng trước khi cho vào ché sành ủ rượu cần
Phụ nữ người Mường trộn đều cơm nếp nương đồ trấu sạch cùng bột men lá rừng trước khi cho vào ché sành ủ rượu cần

Quá trình ủ men xôi nếp trấu trong ché sành

Trong truyền thống của người Mường Bi, hỗn hợp gạo nếp và trấu sạch sau khi ngâm nước suối đủ độ sẽ được đưa vào chõ gỗ đồ chín bằng hơi nước trên bếp củi đượm lửa. Khi hạt xôi nếp trộn trấu đã chín dẻo đều, người thợ đổ ra nong tre lớn, quạt cho nguội hẳn đến nhiệt độ ấm vừa bằng thân nhiệt bàn tay rồi mới rắc bột men lá rừng đã giã mịn lên trên. Bàn tay khéo léo của người phụ nữ Mường đảo nhẹ và đều để từng hạt xôi, từng cánh trấu đều được áo một lớp phấn men mỏng mịn trước khi ủ sơ bộ trong thúng lót lá chuối rừng qua một đêm.

Khi hỗn hợp bắt đầu tỏa hương thơm ngọt dịu của quá trình đường hóa ban đầu, toàn bộ cái rượu được đưa vào những chiếc ché sành (vò đất nung tráng men da lươn cổ truyền). Miệng ché được lót kín bằng những tàu lá chuối khô hoặc lá dong rừng đã hơ lửa cho dẻo, phía trên đắp một lớp tro bếp trộn đất sét sạch hoặc buộc kín để tạo môi trường lên men yếm khí hoàn hảo. Những chiếc ché sành dày dặn giúp giữ nhiệt độ bên trong luôn mát mẻ, ổn định, để các chủng nấm men bản địa từ lá rừng phân giải tinh bột nếp thành rượu có nồng độ nhẹ nhàng cùng các hợp chất este thơm tự nhiên suốt từ một tháng đến hàng năm trời.

Sắc vàng hổ phách cùng hương vị ngọt đằm êm dịu

Một ché rượu cần Mường Bi đạt độ chín ngấu từ ba tháng trở lên khi mở nắp lá chuối sẽ lập tức lan tỏa mùi hương nồng nàn, quyện hòa giữa hương nếp mới, mùi thơm thảo mộc của vỏ cây mun, lá ổi rừng và chút cay ấm của gừng, riềng. Khi chế nguồn nước suối tinh khiết hoặc nước đun sôi để nguội vào đầy ché và đợi khoảng mười lăm phút cho cốt rượu hòa tan, dòng rượu rút qua ống cần trúc mang sắc vàng óng ánh như mật ong rừng hoặc màu vàng hổ phách trong vắt.

Khác hẳn với cảm giác nóng rát của các loại rượu chưng cất nồng độ cao, giọt rượu cần Mường Bi chạm vào đầu lưỡi mang đến vị ngọt thanh dịu dàng trước tiên, tiếp nối bằng vị chua thanh cực nhẹ của quá trình lên men tự nhiên và kết thúc bằng hậu vị cay nồng ấm áp lan tỏa khắp vòm họng. Nhờ hệ thảo dược quý trong bánh men lá rừng được cân bằng âm dương hài hòa, người thưởng thức dù uống say sưa bên câu hát thường rang, bộ mẹng suốt đêm hội cũng cảm thấy cơ thể khoan khoái, nhẹ nhõm, hoàn toàn không gặp cảm giác khát nước hay đau đầu.

Nghi thức vít cần và giá trị di sản của rượu cần Mường Bi

Tại vùng đất Tân Lạc nói riêng và không gian văn hóa Mường nói chung, thưởng thức rượu cần Mường Bi là một nghệ thuật giao cảm cộng đồng mang những quy tắc lễ nghi truyền thống vô cùng sâu sắc.

Nghi lễ mời thần linh và văn hóa vít cần

Mỗi khi mở ché rượu cần Mường Bi trong các dịp lễ tết hay đón khách quý trên nhà sàn, gia chủ người Mường luôn thực hiện nghi thức truyền thống đầy thành kính. Ché rượu được đặt trang trọng ngay chính giữa gian nhà sàn hoặc bên cạnh bếp lửa hồng và được buộc cố định vào cây cột cái của ngôi nhà. Những chiếc cần trúc (tiếng Mường gọi là khòe) làm từ thân cây trúc hoặc cây giang nhỏ trên núi đá, đã được hơ lửa uốn cong mềm mại và thông đốt khéo léo, được cắm tỏa tròn đều đặn quanh miệng ché theo số lẻ hoặc số chẵn tùy tính chất buổi lễ.

  • Nghi thức hướng cần mời tổ tiên và thần bếp: Trước khi mọi người nhập cuộc, chủ nhà hoặc bậc cao niên uy tín nhất sẽ xoay các đầu cần trúc hướng về phía bếp lửa và bàn thờ gia tiên để dâng mời Thổ công, thần núi, thần sông và ông bà tổ tiên chứng giám lòng thành.
  • Vòng tròn cộng đồng bình đẳng: Sau lời khấn chúc phúc, các bậc trưởng bối, khách quý cùng nam thanh nữ tú trong bản quây quần thành vòng tròn quanh ché rượu, tay nâng nhẹ thân cần trúc và cùng nhau vít cần thưởng thức trong âm vang trầm hùng của dàn cồng chiêng xứ Mường.
  • Nghệ thuật tiếp nước giữ nhịp cuộc vui: Khi mực rượu trong ché vơi đi một phần, người phục vụ lễ dùng chiếc sừng trâu hoặc ống nứa có vạch đo đong nước suối tinh khiết châm thêm vào ché, giữ cho hương vị rượu lan tỏa bền bỉ từ đầu buổi lễ cho tới lúc tàn canh.

Sợi dây gắn kết ẩm thực và di sản bản địa

Trong không gian văn hóa ẩm thực bản địa, ché rượu cần Mường Bi luôn sánh đôi hoàn hảo cùng mâm cỗ lá người Mường Hòa Bình bày biện trên lá chuối rừng xanh mướt, cùng những thức quà đặc sản trứ danh như cá nướng sông Đà Hòa Bình, cơm lam Kim Bôi và những múi cam Cao Phong Hòa Bình ngọt mát. Sự hòa quyện giữa vị béo thơm của thịt nướng, vị dẻo bùi của cơm lam ống nứa cùng dòng men lá ngọt nồng đã tạo nên một bản giao hưởng ẩm thực núi rừng làm say lòng bất cứ ai từng một lần ghé thăm xứ Mường.

Ngày nay, nghề làm rượu cần truyền thống tại các bản làng Mường Bi không chỉ được bảo tồn như một di sản văn hóa phi vật thể quý báu mà còn được chuẩn hóa quy trình vệ sinh, đóng ché sành mỹ thuật để trở thành sản phẩm văn hóa tiêu biểu của địa phương. Trên hành trình gìn giữ và quảng bá kho tàng văn hóa bản địa, cổng thông tin Phú Thọ NSSC tiếp tục đồng hành số hóa các tư liệu bách khoa về nghề thủ công và đặc sản truyền thống, đưa hương vị men lá đại ngàn vươn xa trên bản đồ di sản Việt Nam.

Gói trọn linh khí của núi rừng Tây Bắc trong từng hạt nếp nương và hai mươi tư vị thảo mộc bí truyền, rượu cần Mường Bi mãi là biểu tượng bất diệt cho tâm hồn hiếu khách, tình đoàn kết cộng đồng và chiều sâu văn hiến ngàn năm của đồng bào dân tộc Mường.

Chia sẻ:
PC

NSSC Phú Thọ

phutho.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Phú Thọ.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Đặc sản Phú Thọ.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất