Bỏ qua đến nội dung

Lễ hội đền Mẫu Âu Cơ - Di sản tâm linh tôn vinh Tổ Mẫu dân tộc

Được tổ chức trọng thể vào ngày Tiên giáng mồng Bảy tháng Giêng âm lịch hằng năm tại xã Hiền Lương, huyện Hạ Hòa, lễ hội đền Mẫu Âu Cơ là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia tôn vinh công đức khai sơn lập ấp của người Mẹ huyền thoại dân tộc Việt Nam.

NSSC Phú ThọĐăng: Cập nhật lần cuối: 12 phút đọc

Chủ tế nữ quan trong trang phục truyền thống trang nghiêm đọc chúc văn tại lễ hội đền Mẫu Âu Cơ Phú Thọ

Trong dòng chảy văn hóa tâm linh hướng về nguồn cội của người Việt, lễ hội đền Mẫu Âu Cơ mở màn cho chuỗi hành hương đầu xuân trên quê hương Đất Tổ Phú Thọ. Diễn ra tại khuôn viên cổ kính của đền Mẫu Âu Cơ Hạ Hòa bên bờ sông Thao, kỳ hội truyền thống này khắc họa sâu sắc huyền tích bọc trăm trứng và công ơn khai mở nông trang của Tổ Mẫu Âu Cơ.

Nguồn gốc huyền sử hình thành lễ hội đền Mẫu Âu Cơ

Mạch nguồn hình thành lễ hội đền Mẫu Âu Cơ gắn liền mật thiết với truyền thuyết Con Rồng cháu Tiên — câu chuyện khởi nguyên thiêng liêng lý giải cội nguồn thống nhất của cộng đồng các dân tộc Việt Nam. Trải qua hơn năm thế kỷ được điển chế hóa dưới các triều đại phong kiến, lễ hội tại xã Hiền Lương vẫn gìn giữ trọn vẹn lớp trầm tích văn hóa từ buổi bình minh dựng nước.

Huyền tích Tổ Mẫu lập ấp tại trang Hiền Lương

Theo các bộ chính sử như Đại Việt sử ký toàn thư và ngọc phả lưu giữ tại địa phương, sau khi Đức Quốc Tổ Lạc Long Quân kết duyên cùng Tiên nữ Âu Cơ và sinh ra bọc trăm trứng nở thành một trăm người con trai khôi ngô tuấn tú, hai đấng sinh thành đã chia con để mở mang bờ cõi non sông. Năm mươi người con theo cha xuống vùng biển Đông dựng nghiệp, người con trưởng lên ngôi vua Hùng Vương thứ nhất định đô ở Phong Châu — nơi hội tụ linh khí của quần thể Đền Hùng và đền Quốc Tổ Lạc Long Quân ngày nay; còn năm mươi người con theo mẹ ngược dòng sông Thao lên miền rừng núi.

Khi đoàn của Quốc Mẫu Âu Cơ dừng chân tại vùng đất xã Hiền Lương (huyện Hạ Hòa, tỉnh Phú Thọ), nhận thấy nơi đây địa thế sơn thủy hữu tình, đất đai màu mỡ được bồi đắp bởi phù sa sông Hồng và có ngọn núi Động Tiên che chở, Tổ Mẫu đã chọn lập trang ấp định cư lâu dài. Tại miền đất mới, bà cùng các con và tướng lĩnh bản địa mà tiêu biểu là Đức Ông Đọi Lĩnh (tướng Hoàng Đạo) ngày đêm khai sơn phá thạch, khơi nguồn nước tưới, vỡ ruộng cấy lúa, trồng dâu nuôi tằm và dệt lụa. Đến ngày 25 tháng Chạp âm lịch, khi xóm làng đã trù phú yên vui, Tổ Mẫu cùng các tiên nữ bay về trời dưới gốc đa cổ thụ, để lại dải yếm lụa thơm bên bờ sông Thao cho con cháu lập miếu phụng thờ.

Lịch sử sắc phong quy chế tế lễ thời Hậu Lê

Tục lệ dâng hương tưởng nhớ ngày Tiên giáng (mồng Bảy tháng Giêng âm lịch — ngày Tổ Mẫu giáng trần lập ấp) cùng ngày Tiên thăng (25 tháng Chạp âm lịch — ngày Tổ Mẫu hóa thần về trời) đã được cư dân trang Hiền Lương duy trì liên tục từ thời cổ đại. Tuy nhiên, bước ngoặt đưa lễ hội đền Mẫu Âu Cơ trở thành đại lễ được triều đình phong kiến chính thức bảo trợ diễn ra vào thế kỷ XV dưới vương triều Hậu Lê.

Năm Hồng Đức thứ sáu (1475), vua Lê Thánh Tông — vị hoàng đế trị vì tại Hoàng thành Thăng Long luôn chú trọng chấn hưng văn hiến dân tộc — đã ban chiếu sắc phong cho ngôi đền thờ Quốc Mẫu tại xã Hiền Lương, đồng thời cử các đại thần về chỉ đạo mở rộng quy mô kiến trúc và chuẩn hóa nghi thức quốc tế. Trải qua các triều đại Hậu Lê, Tây Sơn và Nguyễn, ngôi đền liên tiếp nhận được nhiều đạo sắc phong tôn vinh ngôi vị Tổ Mẫu tối cao, định hình quy phạm lễ hội đầu xuân trang trọng sánh ngang với các kỳ hội cổ truyền lớn như lễ hội đền Cổ Loa hay lễ hội tại khu di tích Yên Tử.

Kỳ lễ chính trong năm tại đền MẫuThời điểm cử hành theo âm lịchNội dung nghi lễ và ý nghĩa tâm linh cốt lõi
Lễ hội chính (ngày Tiên giáng)Mồng 6 đến mồng 7 tháng GiêngKỷ niệm ngày Tổ Mẫu giáng trần lập ấp với lễ rước kiệu và tế nữ quan
Lễ hội tháng Ba (Giỗ Tổ đầu nguồn)Mồng 7 đến mồng 10 tháng BaHòa nhịp cùng không khí Giỗ Tổ Hùng Vương trên toàn tỉnh Phú Thọ
Lễ hội tháng Tám (Tế thu tri ân)Ngày 12 tháng Tám âm lịchTạ ơn Tổ Mẫu ban cho mưa thuận gió hòa và vụ mùa thu hoạch bội thu
Lễ Tạ (ngày Tiên thăng)Ngày 25 tháng Chạp âm lịchTưởng niệm ngày Tổ Mẫu cùng các tiên nữ hóa thần bay về cõi trời

Hệ thống nghi thức cổ truyền trong lễ hội đền Mẫu Âu Cơ

Tâm điểm của lễ hội đền Mẫu Âu Cơ diễn ra trong hai ngày mồng Sáu và mồng Bảy tháng Giêng âm lịch hằng năm, hội tụ những nghi thức tế lễ cổ truyền độc đáo mang đậm dấu ấn tín ngưỡng thờ Mẫu nguyên bản của người Việt cổ. Từ lễ tế thành hoàng, lễ rước kiệu từ đình về đền đến nghi thức tế nữ quan đều tuân thủ nghiêm ngặt điển chế truyền đời của cư dân Hiền Lương.

Lễ rước kiệu từ đình Đức Ông về đền Mẫu

Trước ngày chính hội ngày Tiên giáng mồng Bảy tháng Giêng, ngay từ ngày mồng Sáu tháng Giêng, nhân dân xã Hiền Lương trang trọng cử hành lễ tế tại đình thờ Đức Ông Đọi Lĩnh — vị tướng có công giúp Tổ Mẫu khai khẩn đất hoang và bảo vệ dân làng. Sáng sớm ngày mồng Bảy tháng Giêng, trong tiếng trống chiêng và nhạc bát âm vang vọng khúc sông Hồng, đoàn rước kiệu khởi hành từ đình Đức Ông tiến về khuôn viên đền Mẫu.

Đội hình rước kiệu kéo dài trang nghiêm dưới hai hàng cờ thần, cờ hội ngũ sắc, dẫn đầu là đội múa lân sư, đội bát bửu, chấp kích và lọng vàng. Đi giữa đoàn rước là cỗ kiệu Bát cống sơn son thếp vàng rước bài vị Đức Ông Đọi Lĩnh cùng kiệu lễ vật đựng hương hoa, oản quả về chầu trước sân đại bái. Tương tự vẻ đẹp uy nghiêm của đoàn rước trong Lễ hội Đền Hùng hay nghi thức tại đình cổ Hùng Lô, lễ rước kiệu ở Hiền Lương thể hiện sự gắn kết bền chặt giữa đạo lý kính Mẫu và lòng biết ơn các bậc tiền hiền mở đất.

Đông đảo nhân dân và du khách thập phương trẩy hội đầu xuân dưới hàng cờ hội ngũ sắc dẫn vào đền Mẫu Âu Cơ tại xã Hiền Lương
Đông đảo nhân dân và du khách thập phương trẩy hội đầu xuân dưới hàng cờ hội ngũ sắc dẫn vào đền Mẫu Âu Cơ tại xã Hiền Lương

Nghi thức tế nữ quan và phẩm vật dâng Mẫu

Sau lễ dâng hương tưởng niệm công đức Tổ Mẫu Âu Cơ, nghi lễ linh thiêng và đặc sắc bậc nhất của lễ hội đền Mẫu Âu Cơ được cử hành trước sân chính điện là lễ tế nữ quan. Bởi đối tượng phụng thờ tại đền là Quốc Mẫu của dân tộc, toàn bộ đội tế thực hành nghi lễ đều là các thiếu nữ thanh tân ở địa phương, được tuyển chọn kỹ lưỡng về phẩm hạnh, học thức, gia phong và dung mạo đoan trang.

Đội tế nữ quan gồm từ mười hai đến mười sáu thiếu nữ mặc áo dài lụa truyền thống màu hồng đào hoặc màu vàng rực rỡ, đầu đội khăn đống cùng màu, thắt lưng lụa xanh; riêng vị Chủ tế vận trang phục áo gấm đỏ, đội mũ kim khôi trang trọng. Trong tiếng nhạc lễ trầm bổng của đội bát âm, các nữ quan thành kính thực hiện từng bước đi khoan thai trên chiếu hoa qua các tuần dâng hương, dâng hoa, dâng rượu, dâng trà và đọc chúc văn tri ân người Mẹ huyền thoại. Đặc biệt, trên hương án luôn có phẩm vật một trăm cầu bánh ngọt, một trăm phẩm oản và một trăm quả cau trầu tươi thắm biểu trưng cho bọc trăm trứng nở thành một trăm người con của cha Rồng mẹ Tiên.

Toàn cảnh nghi thức tế nữ quan do các thiếu nữ thanh tân thực hiện trên chiếu hoa trước sân đại bái đền Mẫu Âu Cơ Hạ Hòa
Toàn cảnh nghi thức tế nữ quan do các thiếu nữ thanh tân thực hiện trên chiếu hoa trước sân đại bái đền Mẫu Âu Cơ Hạ Hòa

Không gian diễn xướng dân gian tại lễ hội đền Mẫu Âu Cơ

Hòa quyện cùng sự trang nghiêm, cổ kính của phần lễ trước sân đại bái, phần hội của lễ hội đền Mẫu Âu Cơ mang đậm hơi thở mùa xuân ấm áp của vùng trung du ven sông Thao. Suốt những ngày đầu tháng Giêng, khắp các nẻo đường làng Hiền Lương rộn ràng tiếng hát dân ca, tiếng trống hội và những trò chơi dân gian cổ truyền.

Giao lưu hát Xoan, hát Ghẹo và diễn xướng dân ca

Mỗi mùa lễ hội đền Mẫu Âu Cơ, không gian văn hóa xung quanh gốc đa cổ thụ và sân đền lại trở thành điểm hẹn nghệ thuật của các câu lạc bộ dân ca truyền thống trên địa bàn huyện Hạ Hòa và tỉnh Phú Thọ. Những làn điệu hát Xoan, hát Ghẹo, hát Trống quân và hát Chầu văn mượt mà được các nghệ nhân dân gian cất lên để ca ngợi công đức Tổ Mẫu Âu Cơ, ngợi ca vẻ đẹp trù phú của quê hương bên dòng sông Thao và gửi trao tình cảm đầu xuân.

Hội thi làm bánh và trò chơi dân gian đầu xuân

Để tưởng nhớ công ơn dạy dân cấy lúa nếp và làm bánh của Quốc Mẫu, phần hội tại xã Hiền Lương luôn thu hút đông đảo người dân tham gia hội thi gói bánh chưng, giã bánh giầy và chế biến một trăm cầu bánh ngọt dâng Mẫu giữa các khu dân cư. Ngoài ra, không khí hội xuân đầu năm còn sôi động với hàng loạt trò chơi dân gian như kéo co, đẩy gậy, đánh đu tiên, đập niêu đất và cờ tướng, cùng các gian trưng bày sản vật nông nghiệp trứ danh của tỉnh Phú Thọ như bưởi Đoan Hùng, măng mai Vụ Cầu, đồi trà xanh và các sản phẩm tơ tằm truyền thống.

  • Danh hiệu di sản cấp quốc gia: Được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 246/QĐ-BVHTTDL ngày 23 tháng 1 năm 2017.
  • Bảo vật quốc gia lưu giữ tại đền: Tượng Tổ Mẫu Âu Cơ bằng gỗ mít sơn son thếp vàng có niên đại nghệ thuật thời Hậu Lê được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật quốc gia năm 2020.
  • Thời gian mở hội chính trong năm: Diễn ra từ mồng 5 đến mồng 7 tháng Giêng âm lịch (chính hội ngày Tiên giáng mồng 7 tháng Giêng).
  • Đặc trưng nghi lễ độc bản: Đội tế nữ quan gồm các thiếu nữ thanh tân và lễ vật một trăm cầu bánh ngọt biểu trưng cho bọc trăm trứng.

Giá trị di sản quốc gia của lễ hội đền Mẫu Âu Cơ

Việc lễ hội đền Mẫu Âu Cơ được vinh danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2017 cùng với sự kiện pho tượng cổ Quốc Mẫu tại thượng cung được công nhận là Bảo vật quốc gia năm 2020 đã khẳng định vị thế đặc biệt của di tích này trong hệ thống di sản văn hiến Việt Nam. Lễ hội không chỉ bảo lưu những nghi thức cổ truyền quý giá mà còn tỏa sáng triết lý nhân văn về tình mẫu tử và nghĩa đồng bào.

Sợi dây tâm linh kết nối nghĩa tình đồng bào Việt

Trong hệ thống các lễ hội tôn vinh Thánh Mẫu trên dải đất trung du như lễ hội Tây Thiên tại quần thể danh thắng Tây Thiên và Thiền viện Trúc Lâm Tây Thiên, lễ hội đền Mẫu Âu Cơ mang một tầm vóc cội nguồn rất riêng biệt bởi gắn trực tiếp với người Mẹ sinh thành của toàn dân tộc Việt. Hình ảnh bọc trăm trứng nở ra trăm người con chia nhau lên rừng xuống biển chính là biểu tượng triết học dân gian sâu sắc nhất về sự thống nhất trong đa dạng, hun đúc tinh thần hòa hiếu, nhân nghĩa và khát vọng chung sống thái bình của đại gia đình các dân tộc Việt Nam.

Bảo tồn không gian văn hóa đền Mẫu bên sông Thao

Trong dòng chảy phát triển đương đại, công tác bảo tồn và phát huy giá trị lễ hội đền Mẫu Âu Cơ luôn được chính quyền và nhân dân huyện Hạ Hòa, tỉnh Phú Thọ thực hiện gắn liền với việc gìn giữ nguyên vẹn cảnh quan kiến trúc cổ thế kỷ XV bên sông Thao. Hằng năm, việc tuyển chọn và truyền dạy quy phạm tế nữ quan cho thế hệ thiếu nữ kế cận tại địa phương được các bậc cao niên trong ban khánh tiết tổ chức hết sức bài bản, đảm bảo tính kế thừa liên tục và chuẩn mực của di sản.

Trải qua hàng trăm năm lịch sử bên bờ sông Thao hiền hòa, lễ hội đền Mẫu Âu Cơ vẫn mãi là điểm hẹn tâm linh thiêng liêng mở đầu mùa lễ hội xuân đất Việt, nhắc nhở muôn đời con cháu khắc ghi công đức Tổ Mẫu và giữ gìn nghĩa tình đồng bào keo sơn. Trên hành trình số hóa và tôn vinh kho tàng di sản văn hiến cội nguồn, chuyên trang Phú Thọ NSSC tiếp tục cập nhật hệ thống tư liệu bách khoa toàn diện về lịch sử, lễ hội và bản sắc văn hóa đặc trưng của quê hương Phú Thọ.

Chia sẻ:
PC

NSSC Phú Thọ

phutho.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Phú Thọ.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Phú Thọ.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất