Đình cổ Hùng Lô - Quần thể kiến trúc gỗ chạm khắc thế kỷ XVII bên dòng sông Lô
NSSC Phú ThọĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Giữa không gian làng quê thanh bình ven triền đê tả ngạn sông Lô, đình cổ Hùng Lô (còn được người dân bản địa gọi là đình Xốm) hiện lên với vẻ đẹp trầm mặc của những mái ngói mũi hài rêu phong và bốn đầu đao cong vút hướng về đỉnh núi Nghĩa Lĩnh. Được khởi dựng trên vùng đất cổ trang Khả Lãm từ niên hiệu Chính Hòa năm 1697 dưới triều vua Lê Hy Tông, danh thắng này lưu giữ hệ thống tòa Đại đình bề thế cùng những bức chạm gỗ tứ linh vô giá.
Cội nguồn lịch sử và thần tích thờ tự tại đình cổ Hùng Lô
Lịch sử hình thành của đình cổ Hùng Lô gắn liền với quá trình tụ cư lâu đời của cư dân nông nghiệp trồng lúa nước dọc theo lưu vực ngã ba Hạc và bờ tả sông Lô. Trải qua hơn ba thế kỷ biến thiên của lịch sử dân tộc, công trình vẫn giữ vững vai trò là thiết chế tâm linh trung tâm quy tụ tâm thức hướng về nguồn cội của cộng đồng cư dân bản địa.
Dấu ấn vùng đất trang Khả Lãm thời dựng nước
Theo ngọc phả cổ và các tư liệu điền dã lưu truyền tại địa phương, vùng đất xã Hùng Lô ngày nay vào thuở bình minh của nhà nước Văn Lang vốn mang tên gọi là trang Khả Lãm (còn gọi là đất Khả Lãm hay Kẻ Xốm). Nhờ vị thế địa lý đắc địa nằm bên bờ sông Lô hiền hòa, nơi phù sa bồi đắp tạo nên những cánh đồng màu mỡ và gò đồi thoai thoải xanh tươi, mảnh đất này từ sớm đã trở thành điểm quần cư trù phú của các bộ lạc Lạc Việt.
Truyền thuyết dân gian vùng Đất Tổ kể lại rằng trong một lần Vua Hùng cùng các lạc hầu, lạc tướng đi tuần du từ kinh đô Phong Châu xuôi theo dòng sông Lô, khi thuyền rồng đi ngang qua địa phận trang Khả Lãm, thấy thế đất rồng chầu hổ phục, cây cối tốt tươi và dân tình thuần hậu, nhà vua đã dừng chân nghỉ ngơi, thưởng ngoạn phong cảnh và truyền dạy dân làng phương thức đắp đê trị thủy, gieo cấy lúa nếp thơm.
Để tưởng nhớ ân đức của bậc thánh tổ mở nước cùng các vị thần linh che chở xóm làng qua bao mùa lũ lớn, cư dân Kẻ Xốm đã lập ngôi miếu cổ ở đầu làng để bốn mùa khói hương phụng thờ. Trong hệ thống thần điện tại đình cổ Hùng Lô, nhân dân tôn thờ Tam vị Đại Vương thời Hùng Vương dựng nước, đứng đầu là Ất Sơn Thánh Vương, Viễn Sơn Thánh Vương và Áp Đạo Quan Đại Vương, đặt trong mối liên kết tâm linh bền chặt với đức Tản Viên Sơn Thánh cùng các bậc nhân thần hộ quốc.
Dấu mốc khởi dựng năm Đinh Sửu niên hiệu Chính Hòa
Từ ngôi miếu cổ ban đầu, đến cuối thế kỷ XVII, khi kinh tế nông nghiệp và giao thương đường thủy dọc sông Lô phát triển hưng thịnh, các bậc bô lão trong làng đã đồng lòng kiến thiết một ngôi đình quy mô lớn. Theo dòng chữ Hán khắc trên câu đầu (thượng lương) của gian trung tâm còn lưu giữ nguyên vẹn, đình cổ Hùng Lô được chính thức khởi dựng vào năm Đinh Sửu, tức năm thứ 18 niên hiệu Chính Hòa (1697) dưới triều vua Lê Hy Tông thời Lê Trung Hưng.
Toàn bộ quần thể đình cổ Hùng Lô được quy hoạch trên khu đất phẳng rộng khoảng 5.000 mét vuông sát triền đê sông Lô, quay mặt theo hướng Tây quy chiếu thẳng về phía đỉnh núi Nghĩa Lĩnh thiêng liêng — nơi tọa lạc khu di tích lịch sử đặc biệt Đền Hùng cách đó khoảng mười cây số. Hướng quay đặc biệt này biểu thị tấm lòng thành kính vọng bái tổ tiên của thần dân trang Khả Lãm trong thực hành Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương. Năm 1990, Bộ Văn hóa - Thông tin đã ban hành quyết định xếp hạng đình cổ Hùng Lô là Di tích lịch sử - văn hóa cấp Quốc gia.
| Hạng mục trong quần thể | Niên đại khởi dựng / tu bổ | Quy mô & Kết cấu kiến trúc chính | Chức năng trong không gian thờ tự |
| --- | --- | --- | --- |
| Tòa Đại đình (Đình Thượng) | Năm Đinh Sửu niên hiệu Chính Hòa 1697 | 3 gian 2 chái, 4 mái đao cong, 48 cột gỗ đinh lim | Không gian chính điện đặt khám thờ và ngai thờ Tam vị Đại Vương |
| Tòa Phương đình (Nhà ống muống) | Thế kỷ XVII - trùng tu đầu thế kỷ XX | Kiến trúc 2 tầng 8 mái chồng diêm nối liền Đại đình | Không gian chuyển tiếp thực hành nghi lễ dâng hương và tế tự |
| Tòa Tiền tế (Đại bái) | Trùng tu lớn đầu thế kỷ XX (1908 - 1925) | 5 gian 2 dĩ gỗ quý, mái lợp ngói mũi hài cổ truyền | Nơi hội họp việc làng và trình diễn nghệ thuật hát cửa đình |
| Lầu Chuông và Gác Trống | Đầu thế kỷ XX | Hai tòa lầu hai tầng bố trí đăng đối hai bên sân đình | Treo đại hồng chung và trống sấm báo hiệu nghi thức lễ hội |
| Miếu cổ (Hậu cung gốc) | Khởi nguồn trước năm 1697 | Nằm phía sau Đại đình, kiến trúc cổ kính thâm nghiêm | Dấu tích ngôi miếu thờ sơ khởi của cư dân trang Khả Lãm |
Quy hoạch không gian và nghệ thuật chạm khắc đình cổ Hùng Lô
Trong lịch sử kiến trúc gỗ cổ truyền Việt Nam, thế kỷ XVII dưới thời Lê Trung Hưng được giới nghiên cứu mỹ thuật đánh giá là thời kỳ hoàng kim rực rỡ nhất của nghệ thuật điêu khắc đình làng. Quần thể đình cổ Hùng Lô chính là một tiêu bản sống động phản ánh trình độ kỹ thuật dựng khung mộc và tư duy tạo hình dân gian phóng khoáng của các hiệp thợ mộc xứ Đoài và vùng Đất Tổ xưa.
Tổng thể mặt bằng kiến trúc chữ Công đăng đối
Nhìn từ trên cao xuống khuôn viên rộng lớn bên bờ sông Lô, tổng thể đình cổ Hùng Lô được bố cục chặt chẽ theo kiểu kiến trúc chữ Công (I) truyền thống kết hợp các công trình ngoại vi đăng đối. Bước qua cổng Nghi môn bốn trụ biểu đắp nổi hình nghê chầu và tứ linh bằng vữa mật trộn giấy bản cổ truyền là khoảng sân đình rộng rãi lát gạch Bát Tràng đỏ sẫm, hai bên tả hữu có hai dãy lầu Chuông và gác Trống đứng uy nghi như hai vọng gác tâm linh.
Trục trung tâm của kiến trúc chữ Công bao gồm ba tòa nhà lớn nối tiếp nhau theo chiều sâu: phía ngoài cùng là tòa Tiền tế (nhà Đại bái) gồm 5 gian 2 dĩ thoáng đãng; ở giữa là tòa Phương đình (nhà Thiêu hương) thiết kế kiểu hai tầng tám mái chồng diêm thanh thoát; và trong cùng là tòa Đại đình 3 gian 2 chái đồ sộ. Phía sau tòa Đại đình còn có ngôi Miếu cổ — nơi lưu giữ cội nguồn thờ tự ban đầu, cùng hai nhà Văn chỉ và nhà Yến lão nằm tách biệt hai bên, tạo nên một chỉnh thể không gian tín ngưỡng làng xã hoàn chỉnh hiếm thấy ở vùng trung du Bắc Bộ.

Kết cấu tòa Đại đình và kỹ thuật mộng gỗ cổ
Hạng mục giữ giá trị kiến trúc nguyên bản cao nhất của đình cổ Hùng Lô là tòa Đại đình được dựng hoàn toàn bằng các loại gỗ tứ thiết quý hiếm của rừng già trung du như gỗ đinh, gỗ lim, gỗ sến và gỗ táu. Công trình có bình đồ hình chữ nhật gồm 3 gian lớn và 2 chái rộng, nâng đỡ bởi hệ thống 48 cột gỗ tròn nguyên khối đặt trên chân tảng đá xanh đục đẽo hình cánh sen. Những hàng cột cái có đường kính lên tới 65–70 cm, bề mặt gỗ qua hơn ba trăm năm tiếp xúc với khói trầm hương đã lên nước bóng mượt như sừng đen.
Bộ vì nóc của tòa Đại đình tại đình cổ Hùng Lô được liên kết theo thức thượng chồng rường giá chiêng, hạ cốn bẩy hiên vô cùng vững chãi. Toàn bộ các cấu kiện chịu lực từ câu đầu, xà nách, quá giang, con rường cho đến kẻ hiên, bẩy hậu đều được ghép nối với nhau bằng hệ thống mộng thắt, mộng mang cá và chốt gỗ chuẩn xác tuyệt đối mà không cần dùng đến một chiếc đinh sắt nào. Phần mái đình chiếm tới hai phần ba chiều cao tổng thể công trình, lợp ngói mũi hài cổ dày dặn, bốn góc mái vươn rộng và uốn cong vút thành bốn đầu đao thanh thoát đắp nổi hình rồng phượng bay lượn giữa tầng không.
Đề tài điêu khắc dân gian thế kỷ XVII trên gỗ
Nếu kết cấu khung gỗ thể hiện sức mạnh kỹ thuật xây dựng thì nghệ thuật chạm khắc tại đình cổ Hùng Lô lại mở ra một thế giới hội họa ba chiều sống động trên nền gỗ lim, gỗ đinh. Hầu hết các cấu kiện kiến trúc trong tòa Đại đình và tòa Phương đình như đầu dư, bức cốn, ván gió, kẻ hiên và bẩy đều được các nghệ nhân dân gian thế kỷ XVII chạm bong kênh, chạm lộng và chạm thủng nhiều lớp với đường đục khỏe khoắn, phóng khoáng.
Bên cạnh các đề tài linh vật mang tính quy phạm cung đình như Lưỡng long chầu nguyệt, Long vân khế hội (rồng ổ ẩn hiện trong mây), Tứ linh (Long - Lân - Quy - Phượng) và Tứ quý (Tùng - Cúc - Trúc - Mai), điểm cuốn hút nhất tại đình cổ Hùng Lô là những mảng chạm khắc phản ánh đời sống thế tục bình dị của cư dân nông nghiệp vùng Đất Tổ. Trên các bức cốn nách và ván nong, người xem bắt gặp cảnh trai gái vui hội làng, cảnh đấu vật, đi săn hươu nai trong rừng cọ, cảnh uống rượu cần, cưỡi voi, đánh cờ hay hình ảnh tiên nữ cưỡi phượng gảy đàn bầu giữa mây lành. Mỗi nhân vật đều có thần thái tươi vui, hóm hỉnh, thể hiện khát vọng về một cuộc sống thanh bình, mùa màng bội thu và nhân khang vật thịnh.
Hệ thống cổ vật và di văn Hán Nôm ở đình cổ Hùng Lô
Không chỉ là một kiệt tác kiến trúc mộc cổ truyền, đình cổ Hùng Lô còn được giới bảo tàng học ví như một kho tàng lưu trữ cổ vật sống động của văn minh làng xã vùng ngã ba sông. Qua hơn ba thế kỷ được cộng đồng cư dân Kẻ Xốm gìn giữ cẩn mật qua chiến tranh và thiên tai, ngôi đình hiện vẫn bảo tồn hàng trăm hiện vật đồ thờ tự bằng gỗ, đồng, gốm sứ và giấy sắc quý giá.
Bộ kiệu bát cống sơn son thếp vàng cổ kính
Trong số những bảo vật được lưu giữ tại đình cổ Hùng Lô, nổi bật hàng đầu là sưu tập 5 cỗ kiệu cổ sơn son thếp vàng rực rỡ có niên đại từ thời Hậu Lê đến thời Nguyễn, bao gồm kiệu Bát cống (kiệu tám người khiêng dùng để rước long ngai bài vị Thành hoàng làng) và kiệu Văn, kiệu Võ. Từng chiếc đòn kiệu, bệ kiệu và khám kiệu đều được chế tác từ gỗ vàng tâm dẻo dai, chạm trổ tỉ mỉ hàng trăm đầu rồng, chim phượng ngậm cuốn thư và hoa văn vân xoắn.
Kỹ thuật sơn ta truyền thống kết hợp thếp vàng quỳ thật trên các cỗ kiệu và hệ thống long ngai, bài vị của Ất Sơn Thánh Vương tại đình cổ Hùng Lô đạt tới độ tinh xảo bậc thầy. Trải qua hàng trăm năm trong điều kiện khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa ven sông Lô, lớp sơn son vẫn giữ được sắc đỏ trầm ấm áp và ánh vàng kim lấp lánh dưới ánh nến trang nghiêm nơi hậu cung, phản ánh trình độ chế tác đồ gỗ sơn thếp thượng thừa của các phường thợ thủ công vùng trung du xưa.
Kho tàng sắc phong và câu đối ngợi ca công đức
Giá trị lịch sử văn hiến của đình cổ Hùng Lô còn được khẳng định qua hệ thống di văn Hán Nôm đồ sộ treo khắp các gian nội tự từ tòa Tiền tế vào tới tòa Đại đình. Ngôi đình hiện lưu giữ các đạo sắc phong thần của các triều đại phong kiến Lê Trung Hưng, Tây Sơn và triều Nguyễn ban tặng cho Tam vị Đại Vương thời Hùng Vương, ghi nhận công lao hộ quốc tý dân của các vị thần nơi đất cổ trang Khả Lãm.
- Hệ thống hoành phi và đại tự cổ: Các bức đại tự chạm nổi chữ Hán cỡ lớn trên nền gấm chữ Vạn như Thánh cung vạn tuế, Đức phối thiên địa, Hùng lĩnh chung linh khẳng định mạch nguồn linh khí kết tụ từ núi Nghĩa Lĩnh về tới làng cổ ven sông.
- Bộ sưu tập 43 đôi câu đối gỗ: Được chạm khắc trên các thân cột cái và cột quân bằng gỗ lim, nội dung ca ngợi cảnh sắc sơn thủy hữu tình của bến sông Lô, ôn lại truyền thuyết các vua Hùng dừng chân tại trang Khả Lãm và khuyên răn con cháu giữ gìn thuần phong mỹ tục.
- Đồ gốm sứ và đồ đồng tế khí: Hệ thống lư hương đồng mắt cua, chân đèn đồng, chóe sứ men lam cổ vẽ rồng mây cùng đôi hạc đồng đứng trên lưng rùa cao lớn đặt chầu trước hương án trung tâm.
- Chuông đồng và trống sấm đại lễ: Quả đại hồng chung đúc bằng đồng đen ngân vang âm thanh trầm hùng cùng chiếc trống cái mặt da trâu đường kính lớn đặt trên hai tòa lầu Chuông, gác Trống.
Không gian văn hóa cộng đồng gắn với đình cổ Hùng Lô
Giá trị đặc biệt làm nên sức sống trường tồn của đình cổ Hùng Lô không chỉ nằm ở những cấu kiện gỗ gần bốn trăm năm tuổi mà còn ở việc ngôi đình vẫn là một không gian di sản sống. Nơi đây gắn kết hữu cơ với các di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại và những làng nghề truyền thống trứ danh của vùng Đất Tổ.
Chiếc nôi thực hành di sản diễn xướng cửa đình
Trong không gian văn hóa vùng trung du Phú Thọ, đình cổ Hùng Lô là một trong những địa điểm lịch sử quan trọng bậc nhất gắn liền với nghệ thuật Hát Xoan Phú Thọ — di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại đã được UNESCO ghi danh. Theo tục lệ kết chạ cổ truyền từ hàng trăm năm trước, các phường Xoan gốc vùng Kim Đức, Phượng Lâu mỗi độ xuân về lại cử đào, kép sang trình diễn hát thờ Vua Hùng và Thành hoàng làng ngay tại sân gạch và gian Tiền tế của đình Xốm.

Dưới mái đình cổ kính ngả bóng rêu phong, tiếng trống Xoan giòn giã hòa cùng giọng hát mộc mạc, thanh tao của các thế hệ nghệ nhân qua ba chặng hát quy phạm gồm Hát thờ, Hát quả cách (với 14 quả cách cổ ca ngợi thiên nhiên, tứ dân và lịch sử) và Hát hội (như điệu Bỏ bộ, Xin huê đố chữ, Đánh cá). Âm vang của tiếng hát cửa đình quyện trong khói trầm hương dưới hệ khung gỗ niên hiệu Chính Hòa đã tái hiện nguyên bản bối cảnh diễn xướng nghi lễ nông nghiệp cổ xưa của cư dân Lạc Việt.
Tập quán gói bánh dâng lễ và bảo tồn di tích
Mỗi dịp tháng Ba âm lịch hằng năm, khi triệu trái tim người Việt hướng về ngày Giỗ Tổ và không khí Lễ hội Đền Hùng lan tỏa khắp vùng trung du, đình cổ Hùng Lô lại trở thành tâm điểm của nghi lễ rước kiệu và dâng lễ vật truyền thống. Từ sáng sớm ngày mùng 9 và mùng 10 tháng Ba, đoàn rước kiệu bát cống của xã Hùng Lô trong trang phục lễ hội rực rỡ sắc màu cờ thần, lọng tía, bát bửu khởi hành từ sân đình tiến về chân núi Nghĩa Lĩnh để dâng hương bái Tổ.
Đặc biệt, xung quanh khuôn viên đình cổ Hùng Lô chính là không gian sinh hoạt nhộn nhịp của làng nghề bánh chưng Hùng Lô — làng nghề truyền thống nổi tiếng lâu đời chuyên chế biến phẩm vật bánh chưng bánh giầy Đất Tổ dâng lên bàn thờ Quốc Tổ. Những chiếc bánh chưng vuông vức gói bằng lá dong rừng xanh mướt, gạo nếp cái hoa vàng dẻo thơm, đỗ xanh đãi vỏ và thịt lợn ba chỉ ướp tiêu bắc được các gia đình nghệ nhân quanh đình luộc suốt mười hai tiếng trên bếp củi hồng, sau đó trang trọng đặt lên mâm cỗ rước vào tòa Đại đình kính cáo Ất Sơn Thánh Vương trước khi dâng lên Đền Thượng.
Hiện nay, xung quanh khu vực đình cổ Hùng Lô, làng cổ Hùng Lô vẫn bảo tồn được gần năm mươi ngôi nhà cổ bằng gỗ xoan, gỗ mít có niên đại từ một trăm đến hai trăm năm tuổi cùng những con ngõ nhỏ lát gạch nghiêng tĩnh lặng. Nhằm lưu trữ và lan tỏa hệ thống tri thức chuẩn xác về các di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia vùng Đất Tổ, chuyên trang Phú Thọ NSSC thường xuyên biên soạn và số hóa nguồn dữ liệu bách khoa toàn diện phục vụ độc giả và giới nghiên cứu văn hóa.
Trải qua hơn ba thế kỷ soi bóng bên dòng sông Lô lịch sử, đình cổ Hùng Lô vẫn sừng sững như một bảo tàng nghệ thuật điêu khắc gỗ sống động từ thời vua Lê Hy Tông niên hiệu Chính Hòa. Sự hòa quyện giữa vẻ đẹp kiến trúc cổ kính, hệ thống cổ vật quý giá cùng sức sống bền bỉ của tiếng hát Xoan cửa đình và hương bánh chưng ngày Giỗ Tổ đã khẳng định vị thế bất hủ của di tích trong dòng chảy văn hiến dân tộc.
NSSC Phú Thọ
phutho.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Phú Thọ.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Phú Thọ.
Bài liên quan
Thung lũng Mai Châu - Bức tranh sơn thủy miền đá vôi và bản sắc Thái trắng
Thung lũng Mai Châu sở hữu địa hình bồn địa đá vôi kỳ vĩ dưới chân đèo Thung Khe, lưu giữ di chỉ văn hóa Hòa Bình và nếp nhà sàn cổ truyền của người Thái trắng.
Hồ Hòa Bình - Tuyệt tác non nước lòng hồ sông Đà giữa miền văn hóa Mường
Hồ Hòa Bình trải dài hơn 200 km trên dòng sông Đà với 47 đảo đá vôi, động Thác Bờ kỳ vĩ và không gian di sản văn hóa bản địa lâu đời của đồng bào dân tộc Mường.
Vườn quốc gia Xuân Sơn - Tuyệt tác rừng nguyên sinh trên núi đá vôi Đất Tổ
Vườn quốc gia Xuân Sơn tại huyện Tân Sơn, Phú Thọ là khu rừng nguyên sinh trên núi đá vôi kỳ vĩ với đỉnh núi Voi, hang Lạng và hệ sinh thái đặc hữu quý hiếm.



