Lễ hội Đền Hùng - Quốc lễ thiêng liêng hội tụ cội nguồn dân tộc
NSSC Phú ThọĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Trong tâm thức của mỗi người con đất Việt, Lễ hội Đền Hùng từ lâu đã trở thành biểu tượng văn hóa tâm linh tối cao gắn liền với đạo lý uống nước nhớ nguồn. Được tổ chức định kỳ tại quần thể di tích Đền Hùng trên đỉnh núi Nghĩa Lĩnh, kỳ Quốc lễ Giỗ Tổ Hùng Vương kết tinh sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc suốt hàng thiên niên kỷ.
Lịch sử hình thành và tầm vóc Quốc lễ của Lễ hội Đền Hùng
Mạch nguồn của Lễ hội Đền Hùng khởi phát từ lòng biết ơn sâu sắc của cư dân nông nghiệp lúa nước đối với các bậc tiền nhân đã khai sơn phá thạch, dựng nên nhà nước Văn Lang đầu tiên. Trải qua hàng ngàn năm lịch sử từ buổi bình minh dựng nước đến các triều đại phong kiến độc lập và thời đại ngày nay, nghi lễ tưởng niệm tổ tiên trên núi Cả không ngừng được bồi đắp thành Quốc lễ trọng đại của đất nước.
Nguồn cội tín ngưỡng thờ Tổ trên núi Nghĩa Lĩnh
Theo Đại Việt sử ký toàn thư cùng hệ thống thần tích tại Phong Châu, tục lệ dâng hương tưởng nhớ các Vua Hùng trên đỉnh núi Nghĩa Lĩnh đã hình thành từ rất sớm trong cộng đồng cư dân Lạc Việt. Thuở ban đầu, cư dân quanh ngã ba Bạch Hạc thường tụ hội về ngọn núi trưởng cao 175 mét vào những ngày đầu xuân để tế thần núi, thần lúa, cầu mong mưa thuận gió hòa và hòa quyện vào truyền thuyết bọc trăm trứng của cha Rồng mẹ Tiên.
Bước sang kỷ nguyên độc lập tự chủ từ thế kỷ X đến thế kỷ XV, các vương triều Đinh, Tiền Lê, Lý, Trần và Hậu Lê đều coi việc phụng thờ miếu Tổ trên núi Hùng là nền tảng khẳng định tính chính thống quốc gia. Nếu tại kinh sư có Hoàng thành Thăng Long đóng vai trò trung tâm chính trị tối cao và vùng Đông Anh lưu giữ lễ hội đền Cổ Loa tưởng niệm thời Âu Lạc, thì Phong Châu luôn được tôn vinh là đất Tổ cội nguồn. Năm Hồng Đức thứ nhất (1470) dưới triều vua Lê Thánh Tông, triều đình cho biên soạn bộ Ngọc phả Hùng Vương, chuẩn hóa quy chế quốc tế và giao dân bản xã Hy Cương trông coi đèn nhang bốn mùa.
Quá trình chuẩn hóa ngày Giỗ Tổ mùng 10 tháng 3
Bước ngoặt quan trọng định hình thời gian tổ chức Lễ hội Đền Hùng diễn ra vào năm Khải Định thứ hai (1917), khi Tuần phủ Phú Thọ Lê Trung Ngọc tấu trình Bộ Lễ triều Nguyễn đề nghị lấy ngày mồng Mười tháng Ba âm lịch hằng năm làm ngày Quốc tế thống nhất trên cả nước. Kể từ cột mốc này, ngày mồng Mười tháng Ba âm lịch chính thức đi vào tâm thức dân tộc như ngày Giỗ Tổ Hùng Vương chung của muôn dân trăm họ, được khắc ghi trên bia đá Hùng Vương từ khảo dựng năm 1940 tại đền Thượng.
Sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, ngày 18 tháng 2 năm 1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ký Sắc lệnh số 22/SL-CTN quy định ngày Giỗ Tổ Hùng Vương mồng Mười tháng Ba âm lịch là ngày nghỉ lễ chính thức của quốc gia. Ngày 6 tháng 12 năm 2012, việc UNESCO ghi danh Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại đã khẳng định giá trị trường tồn của kỳ Quốc lễ độc bản này.
| Thời điểm lịch sử tiêu biểu | Dấu mốc định hình nghi lễ và quy chế tổ chức | Ý nghĩa văn hóa - lịch sử đối với dân tộc |
|---|---|---|
| Thời kỳ Tiền Đinh - Lý - Trần | Hình thành lệ tế thần núi, thần lúa và tưởng niệm tổ tiên họ Hùng | Khẳng định cội nguồn chung của cộng đồng cư dân Lạc Việt |
| Năm Hồng Đức thứ nhất (1470) | Triều Hậu Lê biên soạn Ngọc phả Hùng Vương và chuẩn hóa lệ Quốc tế | Đưa việc thờ phụng tổ tiên tại núi Hùng vào điển chế chính thống |
| Năm Khải Định thứ hai (1917) | Ấn định ngày mồng Mười tháng Ba âm lịch làm ngày Quốc tế chung | Thống nhất thời điểm hành hương Giỗ Tổ trên phạm vi toàn quốc |
| Năm 1946 (Sắc lệnh 22/SL-CTN) | Nhà nước Việt Nam công nhận ngày nghỉ lễ chính thức dịp Giỗ Tổ | Kế thừa mạch nguồn văn hiến bốn ngàn năm trong thời đại mới |
| Ngày 6 tháng 12 năm 2012 | UNESCO ghi danh Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương là Di sản nhân loại | Tôn vinh biểu tượng đại đoàn kết và đạo lý uống nước nhớ nguồn |
Hệ thống nghi thức tế lễ cổ truyền trong Lễ hội Đền Hùng
Phần lễ của Lễ hội Đền Hùng được tổ chức hết sức trang nghiêm, thành kính, kết hợp hài hòa giữa nghi thức cấp Quốc gia trên đỉnh núi thiêng với truyền thống tâm linh cổ truyền của cộng đồng các làng xã vùng Đất Tổ. Chuỗi nghi lễ diễn ra liên tục từ mồng Một đến hết ngày mồng Mười tháng Ba âm lịch, tạo nên hành trình tri ân trọn vẹn từ Đức Quốc Tổ, Tổ Mẫu đến các đời Vua Hùng.
Nghi lễ dâng hương tưởng niệm tại đền Thượng
Trước ngày chính hội, vào ngày mồng Sáu tháng Ba âm lịch, tỉnh Phú Thọ cùng đồng bào cả nước long trọng cử hành Lễ Giỗ Đức Quốc Tổ tại đền Quốc Tổ Lạc Long Quân trên đồi Sim và Lễ dâng hương Tổ Mẫu tại đền Mẫu Âu Cơ trên núi Vặn, kết nối mạch nguồn tâm linh với ngôi đền cổ đền Mẫu Âu Cơ Hạ Hòa bên sông Thao.
Sáng ngày mồng Mười tháng Ba âm lịch, nghi thức dâng hương Giỗ Tổ Hùng Vương cấp Quốc gia được cử hành trọng thể tại đền Thượng (Kính Thiên lĩnh điện) trên đỉnh núi Nghĩa Lĩnh. Trong tiếng nhạc lễ bát âm cùng tiếng trống đồng, chiêng cổ vang vọng rừng đại thụ, đoàn đại biểu lãnh đạo Đảng, Nhà nước, tỉnh Phú Thọ cùng đồng bào chỉnh tề tiến lên thượng cung dâng hương hoa, oản quả và cặp bánh chưng bánh giầy vuông tròn. Vị Chủ lễ thay mặt đồng bào cả nước cung kính đọc Chúc văn Giỗ Tổ Hùng Vương trước án tiền đền Thượng, ôn lại truyền thống dựng nước hào hùng và cầu nguyện cho xã tắc vững bền, quốc thái dân an.

Lễ rước kiệu truyền thống của các xã vùng ven
Song hành cùng lễ dâng hương trên đỉnh đền Thượng, nghi thức rước kiệu truyền thống của các xã, phường vùng ven khu di tích (Hy Cương, Hùng Lô, Chu Hóa, Kim Đức, Vân Phú, Tiên Kiên, Thanh Đình) vào sáng mồng Bảy hoặc mồng Tám tháng Ba âm lịch là điểm nhấn rực rỡ nhất của tín ngưỡng dân gian Đất Tổ. Từ sáng sớm, các đoàn rước xuất phát từ những ngôi đình, đền cổ thờ Vua Hùng và tướng lĩnh ở từng làng xã — tiêu biểu như đình cổ Hùng Lô — để đồng loạt tiến về chân núi Hùng.
Mỗi đoàn rước kiệu truyền thống đều rợp bóng cờ thần, cờ ngũ sắc, lọng vàng, tàn quạt và bát bửu, tâm điểm là ba cỗ kiệu cổ sơn son thếp vàng chạm trổ tinh xảo đặt hương án, hộp sắc phong và lễ vật bánh chưng bánh giầy. Khi tiếng trống hiệu vang lên, hàng chục cỗ kiệu nối đuôi nhau vượt qua hơn năm trăm bậc đá xanh dưới tán rừng chò chỉ để rước thánh giá về chầu Tổ trên đỉnh núi Nghĩa Lĩnh, khắc họa sống động sức mạnh đoàn kết cộng đồng.
Không gian diễn xướng dân gian và hội thi tại Lễ hội Đền Hùng
Bên cạnh phần lễ trang nghiêm trên các ngôi đền cổ, phần hội của Lễ hội Đền Hùng mở ra bức tranh văn hóa dân gian vùng trung du Bắc Bộ vô cùng phong phú. Các hoạt động diễn xướng và hội thi truyền thống tại đây tái hiện trực tiếp đời sống lao động nông nghiệp, nghệ thuật ca múa và triết lý nhân sinh của cư dân thời đại Hùng Vương.
Hội thi gói bánh chưng và giã bánh giầy Đất Tổ
Hoạt động tâm điểm thu hút sự quan tâm sâu sắc của cộng đồng mỗi mùa Lễ hội Đền Hùng là hội thi gói, nấu bánh chưng và giã bánh giầy quy tụ các đội nghệ nhân xuất sắc từ khắp các huyện, thị, thành trong tỉnh Phú Thọ. Hội thi tái hiện truyền thuyết hoàng tử Lang Liêu lấy hạt gạo nếp thơm thảo của nền văn minh lúa nước làm nên tấm bánh chưng vuông tượng trưng cho Đất và tấm bánh giầy tròn tượng trưng cho Trời để dâng cúng tiên vương.
Tại sân trung tâm lễ hội, các nghệ nhân trổ tài gói bánh chưng vuông vức bằng lá dong rừng, buộc lạt giang mềm dẻo và ninh kỹ trên bếp củi; đồng thời phối hợp đồ xôi nếp cái hoa vàng, dùng chày gỗ giã xôi liên hồi trong cối đá để nặn thành những chiếc bánh giầy trắng mịn. Những cặp bánh chưng bánh giầy Đất Tổ đạt giải cao nhất trong hội thi năm nay sẽ được vinh dự rước lên dâng tiến các Vua Hùng trên đỉnh đền Thượng vào mùa Giỗ Tổ Hùng Vương năm kế tiếp.

Nghệ thuật hát Xoan cửa đình và trò diễn cổ
Không gian văn hóa của Lễ hội Đền Hùng càng thêm sâu lắng khi vang lên nhịp trống phách và lời ca mộc mạc của hát Xoan Phú Thọ — Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Trong những ngày lễ hội, các nghệ nhân thuộc bốn phường Xoan gốc (Phù Đức, Kim Đới, Thét, An Thái) tụ hội về miếu Lãi Lèn, đình Hùng Lô, đình Thét và các ngôi đền trong khu di tích để trình diễn ba chặng hát Xoan cổ truyền gồm hát thờ Vua Hùng, hát quả cách và hát hội giao duyên.
Bên cạnh làn điệu Hát Xoan Phú Thọ ngân vang nơi cửa đình, du khách về trẩy hội còn hòa mình vào các trò diễn dân gian và môn thể thao truyền thống mang đậm hào khí thượng võ thời dựng nước như đâm đuống của đồng bào Mường, đánh cồng chiêng, múa rối nước, bơi chải trên hồ Công viên Văn Lang, bắn nỏ, đấu vật cổ truyền và đánh cờ người.
- Trình diễn Hát Xoan cổ trên quê hương Đất Tổ: Các phường Xoan gốc Kim Đới, Phù Đức, Thét và An Thái diễn xướng các quả cách cổ tại đình Hùng Lô và miếu Lãi Lèn.
- Hội thi bơi chải truyền thống trên hồ Văn Lang: Quy tụ các tay chèo từ vùng ven sông Lô, sông Thao, sông Đà tái hiện nghệ thuật thủy chiến thời Văn Lang.
- Diễn xướng đâm đuống và cồng chiêng dân tộc Mường: Âm thanh rộn rã của những chiếc chày gỗ nện vào lòng máng đuống cầu mong mùa màng bội thu.
- Trưng bày sản vật văn hóa bản địa vùng trung du: Giới thiệu thức quà đặc trưng quê hương Đất Tổ như bưởi Đoan Hùng, chè xanh Phú Thọ, bánh tai và nón lá Gia Thanh.
Giá trị di sản nhân loại và sức sống của Lễ hội Đền Hùng
Vượt qua ranh giới của một sự kiện lễ hội vùng miền, Lễ hội Đền Hùng chính là hiện thân sống động nhất của không gian thực hành Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương đã được thế giới tôn vinh. Sức sống bền bỉ của lễ hội qua hàng thiên niên kỷ minh chứng cho bản lĩnh văn hóa độc lập, tinh thần hòa hiếu và ý thức cội nguồn mãnh liệt của dân tộc Việt Nam.
Biểu tượng gắn kết cộng đồng con Lạc cháu Hồng
Trong kho tàng lễ hội truyền thống Việt Nam, nếu vùng núi Tam Đảo nổi tiếng với lễ hội Tây Thiên tri ân Quốc Mẫu trên sườn danh thắng Tây Thiên gắn với Thiền viện Trúc Lâm Tây Thiên, vùng Hạ Hòa có lễ hội đền Mẫu Âu Cơ hay vùng Đông Bắc có hội xuân tại khu di tích Yên Tử, thì Lễ hội Đền Hùng giữ vị thế Quốc lễ quy tụ tâm thức toàn dân tộc về một gốc tổ chung. Giá trị nhân văn của Giỗ Tổ Hùng Vương nằm ở hai tiếng đồng bào — lời nhắc nhở mọi người dân Việt Nam đều chung một bọc trăm trứng của cha Lạc Long Quân và mẹ Quốc Mẫu Âu Cơ, cùng hướng về núi Nghĩa Lĩnh để củng cố khối đại đoàn kết và khát vọng hòa bình.
Bảo tồn nghi lễ truyền thống trong đời sống đương đại
Trong bối cảnh hội nhập quốc tế, công tác tổ chức và bảo tồn Lễ hội Đền Hùng luôn được tỉnh Phú Thọ triển khai bài bản theo cam kết bảo vệ Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại với UNESCO. Nguyên tắc xuyên suốt là giữ gìn nguyên vẹn tính trang nghiêm của nghi thức tế lễ trên đền Thượng, duy trì vai trò chủ thể của cộng đồng các xã vùng ven trong lễ rước kiệu truyền thống, đồng thời phát huy không gian diễn xướng hát Xoan Phú Thọ và nghề làm bánh chưng bánh giầy cổ truyền.
Trải qua bao biến thiên lịch sử, Lễ hội Đền Hùng vẫn tỏa sáng như điểm tựa tinh thần bất diệt, kết nối hào khí Văn Lang với khát vọng vươn mình của dân tộc trong kỷ nguyên mới. Đồng hành cùng sứ mệnh số hóa di sản văn hiến cội nguồn, chuyên trang Phú Thọ NSSC tiếp tục cập nhật hệ thống tư liệu bách khoa toàn diện về lịch sử, lễ hội và bản sắc văn hóa bản địa vùng Đất Tổ.
NSSC Phú Thọ
phutho.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Phú Thọ.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Phú Thọ.
Bài liên quan
Lễ hội đền Mẫu Âu Cơ - Di sản tâm linh tôn vinh Tổ Mẫu dân tộc
Lễ hội đền Mẫu Âu Cơ diễn ra vào mùng 7 tháng Giêng tại xã Hiền Lương, Hạ Hòa, Phú Thọ với nghi thức tế nữ quan và một trăm cầu bánh ngọt tri ân Tổ Mẫu.
Lễ hội Tây Thiên - Hành trình tâm linh về với Quốc Mẫu Tam Đảo
Lễ hội Tây Thiên diễn ra từ ngày 15 đến 17 tháng 2 âm lịch dưới chân núi Tam Đảo, tôn vinh công đức Quốc Mẫu Lăng Thị Tiêu và nét đẹp văn hóa tâm linh.
Cam Cao Phong Hòa Bình - Sắc vàng ngọt lành trên miền đồi núi Tây Bắc
Cam Cao Phong Hòa Bình là đặc sản đạt chỉ dẫn địa lý quốc gia với các giống cam lòng vàng, cam Xã Đoài và cam Canh vỏ mỏng, tép vàng đậm mọng nước ngọt thanh.



