Lễ hội Tây Thiên - Hành trình tâm linh về với Quốc Mẫu Tam Đảo
NSSC Phú ThọĐăng: Cập nhật lần cuối: 12 phút đọc

Mỗi độ xuân về trên sườn núi Tam Đảo hùng vĩ, lễ hội Tây Thiên lại thu hút hàng vạn bước chân hành hương tìm về không gian văn hóa tâm linh cổ kính tại xã Đại Đình. Gắn liền với quần thể danh thắng Tây Thiên thâm nghiêm, kỳ hội truyền thống này kết tinh đạo lý tri ân Quốc Mẫu Tây Thiên cùng sự giao thoa độc đáo giữa tín ngưỡng thờ Mẫu bản địa và dòng chảy Phật giáo.
Nguồn gốc huyền sử Quốc Mẫu trong lễ hội Tây Thiên
Mạch nguồn tâm linh của lễ hội Tây Thiên bắt rễ sâu xa từ truyền thuyết và ngọc phả thời đại Hùng Vương dựng nước trên vùng đất trung du cổ kính. Trung tâm của toàn bộ không gian tín ngưỡng nơi đây là hình tượng Quốc Mẫu Tây Thiên Lăng Thị Tiêu — bậc nữ trung hào kiệt đã cống hiến trọn đời cho sự nghiệp giữ nước và mở mang bờ cõi Văn Lang.
Công đức Quốc Mẫu Lăng Thị Tiêu thời Hùng Vương
Theo Ngọc phả các đời Vua Hùng và thần tích quanh chân núi Tam Đảo, Lăng Thị Tiêu sinh ra tại động Tam Dương (nay thuộc làng Đông Lộ, xã Đại Đình) trong một gia đình hào trưởng nhân đức. Ngay từ thuở thiếu thời, bà đã nổi tiếng khắp vùng bởi dung mạo đoan trang, trí tuệ mẫn tiệp và tinh thông võ nghệ. Khi đất nước Văn Lang dưới triều Hùng Chiêu Vương thứ bảy đứng trước họa ngoại xâm, bà chiêu mộ nghĩa sĩ bản địa, lập đồn trại trên sườn núi Thạch Bàn và hợp lực cùng quân triều đình đánh tan quân giặc, bảo toàn bờ cõi.
Sau ngày đất nước thanh bình, Hùng Chiêu Vương thứ bảy rước bà về kinh đô Phong Châu — vùng đất thiêng nay lưu giữ quần thể Đền Hùng và đền Quốc Tổ Lạc Long Quân — để lập làm Chính Vương phi. Không chỉ phò tá nhà vua trị nước an dân, Hoàng phi Lăng Thị Tiêu còn truyền dạy cư dân kỹ thuật gieo trồng lúa nước, trồng dâu nuôi tằm và dệt vải, trước khi hóa thần vào ngày 15 tháng Hai âm lịch trên đỉnh núi Thạch Bàn và được sắc phong là Tam Đảo Sơn Trụ Quốc Mẫu Tối Linh Đại Vương.
Sự giao thoa giữa tín ngưỡng thờ Mẫu và Phật giáo
Một đặc trưng văn hóa hiếm có làm nên bản sắc riêng biệt của lễ hội Tây Thiên chính là sự dung hợp hài hòa giữa tín ngưỡng thờ Mẫu bản địa có từ thời Hùng Vương với truyền thống Phật giáo Thiền tông từ buổi đầu du nhập vào Giao Châu. Ngay từ thời cổ đại, vẻ đẹp u tịch của rừng già nguyên sinh trên dãy Tam Đảo đã thu hút các bậc chân tu đến dựng thảo am tu hành, hình thành nên những ngôi chùa cổ nằm xen kẽ bên các đền thờ Quốc Mẫu theo nguyên tắc tiền Phật hậu Mẫu.
Trải qua các triều đại Lý, Trần, Hậu Lê và Nguyễn, hệ thống đền thờ Quốc Mẫu và chùa cổ trên núi không ngừng được trùng tu mở rộng, sánh vai cùng những trung tâm văn hóa tâm linh lớn của đất nước như Hoàng thành Thăng Long, không gian cổ kính của lễ hội đền Cổ Loa hay non thiêng khu di tích Yên Tử của dòng thiền Trúc Lâm. Ngày nay, sự hiện diện uy nghiêm của Thiền viện Trúc Lâm Tây Thiên ngay trong quần thể di tích đã tiếp nối mạch nguồn tâm linh ấy, lý giải trọn vẹn câu phương ngôn Đến với Phật, về với Mẫu mỗi mùa trẩy hội tháng Hai.
| Địa điểm di tích trên trục hành hương | Vị trí phân bố địa lý | Đối tượng phụng thờ và chức năng nghi lễ chính |
|---|---|---|
| Đền Thỏng (Đền Trình) và cây đa chín cội | Chân núi xã Đại Đình | Nơi trình báo trước khi lên núi và điểm xuất phát đoàn rước kiệu |
| Đền Cậu và Đền Cô Bé | Dọc sườn núi bên suối Giải Oan | Phụng thờ Cậu Bé và Cô Bé theo hầu Quốc Mẫu giữa rừng nguyên sinh |
| Đền Trung (Đền Mẫu Địa) | Lưng chừng dãy núi Tam Đảo | Điểm dừng chân trung chuyển trên cung đường hành hương cổ truyền |
| Đền Thượng Tây Thiên và chùa Tây Thiên | Đỉnh núi Thạch Bàn | Trung tâm tối linh nơi Quốc Mẫu hóa thần và cử hành đại lễ tế chính |
| Đền Tam Tòa Thánh Mẫu và nhà Tổ | Khu vực phụ cận đỉnh núi | Không gian giao thoa giữa tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ và Phật giáo |
Nghi thức tế lễ và rước kiệu trong lễ hội Tây Thiên
Được tổ chức định kỳ từ ngày 15 đến ngày 17 tháng Hai âm lịch hằng năm để kỷ niệm ngày Quốc Mẫu hóa thần, phần lễ của lễ hội Tây Thiên bảo lưu nhiều lớp trầm tích nghi lễ cổ truyền đặc sắc của cư dân vùng chân núi Tam Đảo. Từ lễ cáo giang sơn, lễ rước kiệu bát cống đến lễ dâng hương trên đỉnh núi đều được thực hành theo đúng điển chế trang nghiêm.
Lễ rước kiệu Quốc Mẫu từ đền Thỏng lên núi
Nghi thức mở màn ấn tượng nhất trong ngày khai hội 15 tháng Hai âm lịch là lễ rước kiệu Quốc Mẫu quy tụ hàng chục đoàn rước đến từ các thôn làng cổ từng gắn bó mật thiết với hành trạng của Lăng Thị Tiêu lúc sinh thời. Từ sáng sớm, các đoàn rước từ đền Mẫu Sinh (làng Đông Lộ), đền Ngò, đền Cả cùng nhân dân vùng ven tề tựu dưới bóng cây đa chín cội cổ thụ trước sân đền Thỏng để cử hành lễ hợp tế.
Trong tiếng nhạc lưu thủy hành vân của phường bát âm và tiếng trống chiêng vang dội vách núi, đoàn rước kiệu Quốc Mẫu khởi hành theo trục thần đạo hướng lên đỉnh núi cao. Đi đầu là đội múa lân sư rồng, hàng cờ ngũ sắc, đội chấp kích, bát bửu, tàn lọng vàng cùng các đội tế nam quan, nữ quan. Tâm điểm đoàn rước là cỗ kiệu Bát cống sơn son thếp vàng chạm rồng phượng uy nghi do các trai tráng tinh tuyển rước trên vai, theo sau là kiệu lễ vật đựng hương hoa, oản quả, bánh chưng, bánh giầy và nông sản bản địa.

Nghi lễ dâng hương trên đỉnh đền Thượng Tây Thiên
Sau hành trình vượt qua những bậc đá dốc đứng uốn lượn bên suối Giải Oan, thác Bạc và rừng trúc xanh thẳm, đoàn hành lễ tiến lên tới khu vực đền Thượng Tây Thiên tọa lạc uy nghiêm dưới chân đỉnh núi Thạch Bàn. Đây là không gian linh thiêng bậc nhất của toàn khu di tích, nơi lưu giữ bàn đá Thạch Bàn gắn với sự tích Quốc Mẫu ngồi tĩnh tâm ngắm cảnh non sông trước lúc hiển thánh về trời.
Tại sân chính trước đền Thượng Tây Thiên, nghi lễ dâng hương và đọc chúc văn tưởng niệm Quốc Mẫu Tây Thiên được cử hành trọng thể với sự hiện diện của các bậc cao niên, chư tôn đức tăng ni và đông đảo nhân dân thập phương. Tiếp nối lễ dâng hương là nghi thức tế nam quan và tế nữ quan kéo dài qua nhiều tuần rượu, tuần trà theo đúng lễ nhạc cổ truyền, gửi gắm ước vọng về một năm mới quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa và mùa màng bội thu.
Bản sắc diễn xướng và trò hội dân gian tại lễ hội Tây Thiên
Song hành cùng chuỗi nghi lễ tâm linh thành kính từ chân núi lên đỉnh ngàn, phần hội của lễ hội Tây Thiên tái hiện bức tranh văn hóa đa sắc màu của cộng đồng các dân tộc Kinh và Sán Dìu sinh sống lâu đời quanh dãy Tam Đảo. Không gian hội xuân nơi đây là dịp để các làn điệu dân ca cổ truyền, trò diễn thượng võ và tinh hoa sản vật nông nghiệp được phô diễn sống động.
Điệu hát Soọng cô của đồng bào Sán Dìu
Nét văn hóa phi vật thể độc đáo bậc nhất làm say lòng du khách khi về dự lễ hội Tây Thiên chính là những canh hát Soọng cô mượt mà, sâu lắng của đồng bào dân tộc Sán Dìu bản địa dưới chân núi Tam Đảo. Trong suốt những ngày diễn ra lễ hội, tại khu vực sân trung tâm gần đền Thỏng, bên gốc cây đa chín cội và trong các lán trại văn hóa thôn bản, những chàng trai cô gái Sán Dìu trong trang phục áo chàm truyền thống lại quây quần đối đáp qua hàng trăm bài ca cổ được ghi chép trong sách chữ Hán Nôm gia truyền.
Tương tự như sức sống của làn điệu hát Xoan trong Lễ hội Đền Hùng hay không gian diễn xướng dân gian tại đình cổ Hùng Lô và lễ hội đền Mẫu Âu Cơ ở vùng đất đền Mẫu Âu Cơ Hạ Hòa, điệu Soọng cô tại Tây Thiên vừa mang âm hưởng ca ngợi công đức thần linh, cha mẹ, vừa là tiếng hát giao duyên mộc mạc gắn kết tình đoàn kết cộng đồng.

Hội thi làm bánh và các môn thể thao thượng võ
Để tưởng nhớ công ơn dạy dân cấy lúa, trồng dâu của Hoàng phi Lăng Thị Tiêu thời Hùng Vương, phần hội tại khu vực trung tâm đền Thỏng luôn sôi nổi với hội thi gói bánh chưng, giã bánh giầy, làm bánh gio, bánh trùng mật mía và kéo mật truyền thống. Bên cạnh các hội thi ẩm thực nông nghiệp truyền thống, không khí lễ hội Tây Thiên còn bừng lên tinh thần thượng võ của nghĩa quân thời dựng nước thông qua các giải đấu vật cổ truyền, kéo co, bắn nỏ, đẩy gậy và cờ tướng, cùng các gian trưng bày đặc sản vùng trung du như trà hoa vàng, mật ong rừng và bưởi Đoan Hùng.
- Thời gian tổ chức chính hội hằng năm: Diễn ra trong ba ngày từ ngày 15 đến ngày 17 tháng Hai âm lịch (kỷ niệm ngày Quốc Mẫu hóa thần).
- Không gian thực hành nghi lễ cốt lõi: Trải dài từ đền Mẫu Sinh (Đông Lộ), khu vực đền Thỏng dưới chân núi lên tới đền Thượng Tây Thiên trên đỉnh núi Thạch Bàn.
- Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia: Tín ngưỡng thờ Mẫu Tây Thiên đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2020.
- Cộng đồng chủ thể thực hành di sản: Nhân dân xã Đại Đình cùng cộng đồng cư dân người Kinh và người Sán Dìu sinh sống quanh chân dãy núi Tam Đảo.
Giá trị di sản văn hóa quốc gia của lễ hội Tây Thiên
Trải qua hàng ngàn năm lịch sử, lễ hội Tây Thiên không chỉ là điểm hẹn tâm linh mỗi dịp xuân về mà còn là biểu tượng văn hóa tiêu biểu phản ánh truyền thống tôn vinh người phụ nữ anh hùng trong lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam. Việc ghi danh Tín ngưỡng thờ Mẫu Tây Thiên vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đã khẳng định giá trị lịch sử và văn hóa to lớn của lễ hội này.
Tôn vinh hình tượng người phụ nữ anh hùng thời dựng nước
Trong hệ thống tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt, hình tượng Quốc Mẫu Tây Thiên Lăng Thị Tiêu mang nét đặc trưng rất rõ của một nhân vật lịch sử từ thời đại Hùng Vương được nhân dân tôn vinh thành vị thần bảo hộ núi rừng và mùa màng. Chính sự kết hợp nhuần nhị giữa lịch sử chống ngoại xâm và văn minh nông nghiệp lúa nước đã giúp lễ hội Tây Thiên có sức sống bền bỉ trong lòng nhân dân, gửi gắm bài học sâu sắc về lòng yêu nước, ý thức tự cường gắn liền với tinh thần yêu chuộng hòa bình và nhân nghĩa.
Gìn giữ không gian sinh thái rừng quốc gia và di tích
Một giá trị nổi bật khác của lễ hội Tây Thiên trong đời sống đương đại là sự gắn kết hữu cơ giữa bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể với gìn giữ hệ sinh thái rừng nguyên sinh của Vườn quốc gia Tam Đảo. Toàn bộ lộ trình rước kiệu Quốc Mẫu từ gốc cây đa chín cội lên đỉnh núi Thạch Bàn đều nằm dưới tán rừng già nhiệt đới ẩm núi cao với suối thác trong lành, được cộng đồng địa phương gìn giữ nghiêm ngặt để bảo tồn nguyên vẹn vẻ đẹp tôn nghiêm nơi cửa Phật cõi Mẫu.
Giữa mây ngàn gió núi Tam Đảo mỗi độ tháng Hai âm lịch, lễ hội Tây Thiên vẫn ngân vang nhịp trống đồng, tiếng hát Soọng cô và bước chân thành kính của muôn phương hướng về cội nguồn dân tộc. Trên hành trình số hóa và lan tỏa kho tàng di sản văn hiến bản địa, chuyên trang Phú Thọ NSSC tiếp tục cập nhật những tư liệu bách khoa chuẩn xác về hệ thống lễ hội truyền thống, danh thắng và lịch sử văn hóa đặc sắc của quê hương Đất Tổ.
NSSC Phú Thọ
phutho.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Phú Thọ.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Phú Thọ.
Bài liên quan
Lễ hội đền Mẫu Âu Cơ - Di sản tâm linh tôn vinh Tổ Mẫu dân tộc
Lễ hội đền Mẫu Âu Cơ diễn ra vào mùng 7 tháng Giêng tại xã Hiền Lương, Hạ Hòa, Phú Thọ với nghi thức tế nữ quan và một trăm cầu bánh ngọt tri ân Tổ Mẫu.
Cam Cao Phong Hòa Bình - Sắc vàng ngọt lành trên miền đồi núi Tây Bắc
Cam Cao Phong Hòa Bình là đặc sản đạt chỉ dẫn địa lý quốc gia với các giống cam lòng vàng, cam Xã Đoài và cam Canh vỏ mỏng, tép vàng đậm mọng nước ngọt thanh.
Rượu cần Mường Bi - Hương vị men lá đại ngàn kết nối tình người xứ Mường
Rượu cần Mường Bi là thức uống văn hóa cổ truyền của người Mường tại Tân Lạc Hòa Bình, ủ trong ché sành từ nếp nương, trấu sạch và bánh men lá rừng bí truyền.



