Bỏ qua đến nội dung

Nghệ nhân Nguyễn Hồng Quang - Người đánh thức lửa gốm cổ truyền vùng trung du

Kế thừa truyền thống đất nung ngàn năm của vùng trung du Bắc Bộ, nghệ nhân Nguyễn Hồng Quang đã tiên phong kết hợp kỹ thuật tạo hình thủ công với công nghệ lò nung hiện đại. Những tác phẩm gốm sành và vật liệu trùng tu đình chùa do ông chế tác đã tạo dựng sinh kế bền vững cho hàng trăm lao động địa phương.

NSSC Phú ThọĐăng: Cập nhật lần cuối: 16 phút đọc

Quá trình tạo hình trên bàn xoay thủ công tại xưởng gốm của nghệ nhân Nguyễn Hồng Quang

Trong tiến trình phục hưng các làng nghề thủ công vùng trung du thuộc không gian Phú Thọ hợp nhất, nghệ nhân Nguyễn Hồng Quang là gương mặt tiêu biểu kết hợp hài hòa giữa kỹ nghệ chuốt gốm bàn xoay cổ truyền với tư duy doanh nhân văn hóa. Từ nguồn đất sét xanh bản địa, ông đã phát triển dòng gốm sành trung du và gốm không tráng men bằng kỹ thuật nung hỏa biến, đồng thời chế tác ngói mũi hài cổ truyền, vật liệu gốm kiến trúc cổ và xây dựng thương hiệu gốm OCOP uy tín.

Tiêu chí hồ sơThông tin chi tiết tại Việt Nam
Họ và tên đầy đủNguyễn Hồng Quang (Nghệ nhân - Doanh nhân gốm sứ Nguyễn Hồng Quang)
Không gian hoạt độngVùng trung du Đất Tổ (không gian văn hóa Phú Thọ - Vĩnh Phúc hợp nhất)
Vai trò và danh hiệuNghệ nhân chế tác gốm cổ truyền, Doanh nhân tiêu biểu phát triển sản vật và làng nghề bản địa
Lĩnh vực chuyên mônPhục dựng kỹ thuật gốm sành nâu không tráng men, chế tác gốm mỹ nghệ và vật liệu gốm kiến trúc di sản
Nguồn nguyên liệu bản địaĐất sét xanh, đất sét trắng vùng đồi trung du kết hợp kỹ thuật chuốt tay trên bàn xoay và nung hỏa biến
Sản phẩm di sản tiêu biểuChum vại sành truyền thống, bình gốm hỏa biến nghệ thuật, ngói mũi hài và gạch gốm trùng tu đình chùa cổ
Đóng góp kinh tế - xã hộiXây dựng thương hiệu gốm bản địa đạt chuẩn OCOP, đào tạo nghề và tạo việc làm cho hàng trăm lao động

Mạch nguồn gốm cổ và cơ duyên của nghệ nhân Nguyễn Hồng Quang

Vùng đất trung du nơi hợp lưu của ba dòng sông Hồng, sông Đà, sông Lô từ hàng nghìn năm trước đã là cái nôi rực rỡ của nghệ thuật chế tác đồ gốm người Việt cổ, được minh chứng qua hàng vạn hiện vật khảo cổ thuộc văn hóa Phùng Nguyên, văn hóa Đồng Đậu và văn hóa Gò Mun. Sinh ra và trưởng thành trên mảnh đất giàu trầm tích văn hóa ấy, nghệ nhân Nguyễn Hồng Quang đã sớm gắn bó cuộc đời mình với sắc đất sét trầm mặc và ngọn lửa lò gốm quê hương.

Truyền thống gốm đất nung vùng trung du Đất Tổ

Lịch sử thủ công nghiệp vùng trung du Phú Thọ - Vĩnh Phúc ghi nhận sự tiếp nối liên tục của kỹ nghệ làm gốm từ những bàn xoay thô sơ thời kỳ các Vua Hùng dựng nên nhà nước Văn Lang, trải qua đỉnh cao nghệ thuật đất nung thời Lý - Trần với kiệt tác tháp Bình Sơn cao hơn mười sáu mét hoàn toàn bằng gạch đất nung chạm khắc hoa văn tinh xảo, cho đến sự hình thành của làng gốm Hương Canh nổi tiếng suốt ba thế kỷ qua. Điểm độc đáo làm nên bản sắc riêng biệt của gốm vùng trung du là chất liệu đất sét xanh giàu khoáng chất sắt tự nhiên: khi nung ở nhiệt độ cao trên 1.200 độ C, xương đất tự kết khối đanh chắc như đá sành, phát ra âm thanh ngân vang như chuông đồng và khoác lên mình lớp áo màu nâu cháy, màu da lươn mộc mạc mà hoàn toàn không cần dùng tới hóa chất tráng men.

Lớn lên bên những lò bầu cổ truyền quanh năm đỏ lửa và lắng nghe tiếng bàn xoay kẽo kẹt của các bậc thợ cả cao niên trong làng, chàng thanh niên Nguyễn Hồng Quang đã sớm say mê cảm giác mát lạnh, dẻo quánh của nắm đất sét quê hương trên đôi bàn tay. Ông miệt mài học hỏi từ các bậc tiền bối từng công đoạn gian nan nhất của nghề gốm cổ: từ việc đi thăm dò các vỉa đất sét nguyên sinh dưới lòng ruộng sâu, đem đất về phơi ải, ngâm bể, đánh tơi, lọc qua sàng nhỏ để loại bỏ tạp chất sỏi cát, cho đến kỹ thuật nhào luyện đất bằng chân và chuốt hình trên bàn xoay thủ công.

Quyết tâm khởi nghiệp phục hưng nghề gốm cổ

Vào những năm cuối thế kỷ XX và đầu thế kỷ XXI, khi các vật dụng bằng nhựa công nghiệp, inox và nhôm kính giá rẻ tràn ngập thị trường nông thôn lẫn thành thị, các mặt hàng đồ sành gia dụng truyền thống như chum đựng nước mưa, vại muối dưa, vò ngâm rượu, tiểu sành lâm vào cuộc khủng hoảng tiêu thụ trầm trọng. Hàng loạt lò bầu cổ phải tắt lửa, nhiều thợ giỏi buộc phải bỏ bàn xoay đi làm công nhân hoặc chuyển sang buôn bán nhỏ lẻ, khiến bí quyết làm gốm cổ đứng trước nguy cơ thất truyền.

Không cam lòng nhìn di sản trăm năm của cha ông lụi tàn, nghệ nhân Nguyễn Hồng Quang đã đưa ra quyết định táo bạo: dốc toàn bộ tâm huyết và vốn liếng để thành lập xưởng chế tác và doanh nghiệp gốm mỹ nghệ ngay tại quê nhà. Ông nhận ra rằng muốn cứu nghề gốm cổ thì không thể chỉ sản xuất những chiếc chum vại thô mộc như cũ, mà phải nâng tầm đất sét trung du thành những tác phẩm nghệ thuật có giá trị thẩm mỹ cao và những dòng vật liệu kiến trúc phục vụ trùng tu di sản văn hóa dân tộc.

Quá trình phục dựng kỹ thuật gốm cổ của nghệ nhân Nguyễn Hồng Quang

Để tạo dựng vị thế vững chắc cho thương hiệu gốm vùng Đất Tổ trên bản đồ thủ công mỹ nghệ Việt Nam, nghệ nhân Nguyễn Hồng Quang đã dành nhiều năm nghiên cứu, giải mã thành công những bí quyết chế tác đất nung cổ truyền kết hợp với kỹ thuật điều khiển nhiệt độ lò nung hiện đại.

Hiện vật bình gốm cổ thuộc nền văn hóa Đồng Đậu minh chứng cho truyền thống gốm Đất Tổ
Hiện vật bình gốm cổ thuộc nền văn hóa Đồng Đậu minh chứng cho truyền thống gốm Đất Tổ

Xử lý đất sét xanh và kỹ thuật chuốt tay

Theo triết lý nghề nghiệp của ông Nguyễn Hồng Quang, linh hồn của mỗi tác phẩm gốm trung du nằm trọn vẹn ở độ tinh khiết và độ "chín" của nguồn đất sét bản địa. Ông đã thiết lập quy trình tuyển chọn và ủ đất nghiêm ngặt kéo dài hàng tháng trời: đất sét khai thác từ các tầng địa chất cổ vùng Vĩnh Phúc - Phú Thọ được phơi khô nứt nẻ dưới nắng gắt, sau đó ngâm nước mưa trong hệ thống bể lắng liên hoàn từ bể thô sang bể tinh. Lớp hồ đất mịn như bột gạo sau khi rút bớt nước được ủ kín trong hầm ẩm để các vi sinh vật tự nhiên phân hủy hữu cơ, tăng độ dẻo dai và độ kết dính cơ học trước khi đưa vào máy luyện ép chân không.

Trên bàn xoay gốm, nghệ nhân Nguyễn Hồng Quang cùng các thợ cả trong xưởng kiên trì gìn giữ kỹ thuật vuốt tay hoàn toàn thủ công thay vì đổ rót khuôn thạch cao hàng loạt. Đôi bàn tay người nghệ nhân nhịp nhàng nâng đỡ khối đất xoay tròn, dùng lực ngón tay cái và lòng bàn tay vuốt mỏng thành gốm từ đáy lên miệng với độ dày đồng đều tuyệt đối. Tiếp đó là nghệ thuật chạm khắc chìm, đắp nổi hoa văn lá đề, sóng nước, rồng thời Lý - Trần hay họa tiết chim Lạc trống đồng trực tiếp lên bề mặt xương gốm khi đất còn độ ẩm vừa phải (độ se mặt), tạo nên thần thái độc bản không chiếc nào giống chiếc nào.

Nghệ thuật nung hỏa biến và lò nung sạch

Nếu khâu tạo hình thể hiện tài hoa của đôi bàn tay thì khâu nung lửa chính là cuộc đối thoại kỳ diệu giữa người nghệ nhân với thiên nhiên. Kế thừa nguyên lý nung sành không tráng men của làng gốm Hương Canh, ông Nguyễn Hồng Quang đã đi sâu nghiên cứu hiện tượng "hỏa biến" tự nhiên: khi ngọn lửa trong lò đạt ngưỡng nhiệt độ từ 1.250 đến 1.300 độ C, lượng oxit sắt sẵn có trong đất sét kết hợp với tro củi và luồng khí oxy biến thiên trong buồng đốt sẽ tự động tạo ra những vệt màu loang ánh tím, ánh đồng, nâu trầm hay xanh rêu kỳ ảo trên bề mặt sản phẩm.

Nhằm khắc phục nhược điểm tiêu tốn nhiên liệu củi rừng và gây khói bụi của lò bầu truyền thống, nghệ nhân Nguyễn Hồng Quang đã tiên phong đầu tư hệ thống lò nung công nghệ mới kết hợp kiểm soát nhiệt độ đa điểm. Cải tiến kỹ thuật này vừa giúp giảm thiểu tối đa khí thải ra môi trường làng nghề, nâng tỷ lệ sản phẩm nguyên vẹn từ mức 60% trước đây lên trên 90%, vừa giữ trọn vẹn hiệu ứng màu lửa hỏa biến mộc mạc, trầm mặc đặc trưng của dòng gốm sành vùng trung du.

Thương hiệu gốm di sản của nghệ nhân Nguyễn Hồng Quang

Với tư duy nhạy bén của một doanh nhân văn hóa, nghệ nhân Nguyễn Hồng Quang đã định hình chiến lược phát triển sản phẩm theo hai trụ cột song hành: dòng gốm mỹ nghệ - trà cụ phục vụ đời sống đương đại và dòng gốm kiến trúc cổ phục vụ công tác bảo tồn, tôn tạo các di tích lịch sử trên toàn quốc.

Chế tác gốm trà đạo và đồ sành ẩm thực

Khai thác đặc tính vật lý ưu việt của gốm sành trung du là khả năng giữ nhiệt lâu, độ xốp vi mô giúp "thở" khí và làm êm dịu hương vị đồ uống mà không bị thẩm thấu nước, ông Nguyễn Hồng Quang đã sáng tạo bộ sưu tập ấm chén trà đạo, bình pha trà, lọ cắm hoa nghệ thuật và vò ủ rượu cao cấp. Khi dùng ấm gốm sành do ông chế tác để pha đặc sản trà xanh Phú Hộ hoặc dùng vò sành ngâm ủ các dòng rượu truyền thống vùng Đất Tổ như rượu cần Mường Bi, hương vị trà và rượu trở nên đằm thắm, ngọt hậu vượt trội.

Bên cạnh đó, xưởng gốm của ông còn phục dựng thành công các mẫu niêu đất, liễn sành, chum ủ tương truyền thống phục vụ các làng nghề ẩm thực bản địa như nghề làm tương làng Bợ Phú Thọ hay chế biến món cá lăng Việt Trì kho tộ. Mỗi sản phẩm đều được gắn nhãn hiệu chỉ dẫn nguồn gốc rõ ràng, đạt chứng nhận sản phẩm OCOP tiêu biểu và có mặt tại nhiều không gian trưng bày văn hóa lớn trên cả nước.

Các sản phẩm bình vò gốm mộc thủ công được phơi khô tự nhiên trước khi đưa vào lò nung
Các sản phẩm bình vò gốm mộc thủ công được phơi khô tự nhiên trước khi đưa vào lò nung

Cung ứng gạch ngói đất nung trùng tu di tích

Một đóng góp mang ý nghĩa văn hóa - lịch sử sâu sắc của nghệ nhân Nguyễn Hồng Quang là việc nghiên cứu phục chế thành công các loại vật liệu gốm kiến trúc cổ truyền gồm ngói mũi hài, ngói âm dương, gạch Bát, bờ nóc, bờ chảy và các linh vật rồng, phượng, kìm nóc bằng đất nung già. Trong quá trình trùng tu nhiều công trình tín ngưỡng tôn giáo trọng điểm thuộc quần thể Đền Hùng, khu danh thắng Tây Thiên hay các ngôi đình cổ như đình cổ Hùng Lô và đình Thổ Tang, nguồn vật liệu đất nung do xưởng của ông chế tác đã phối hợp hoàn hảo với kết cấu gỗ của các hiệp thợ làng mộc Bích Chu, trả lại vẻ đẹp rêu phong, cổ kính nguyên bản cho di sản cha ông.

Giai đoạn phát triểnKhông gian hoạt động tại Việt NamThành tựu kỹ thuật và dấu ấn doanh nghiệp của nghệ nhân Nguyễn Hồng Quang
Giai đoạn học nghề và tích lũyVùng làng nghề gốm truyền thống Vĩnh Phúc - Phú ThọThụ hưởng bí quyết xử lý đất sét xanh, kỹ thuật chuốt bàn xoay thủ công và nghệ thuật đốt lò bầu từ các bậc nghệ nhân lão thành
Giai đoạn khởi nghiệp (Đầu thế kỷ XXI)Xưởng chế tác gốm mỹ nghệ vùng trung du Đất TổThành lập cơ sở sản xuất gốm bản địa, nghiên cứu chuyển đổi từ đồ gia dụng thô sang gốm mỹ nghệ và gốm kiến trúc cổ
Giai đoạn đổi mới công nghệ (2010 - 2018)Cụm làng nghề truyền thống Vĩnh Phúc - Phú ThọCải tiến công nghệ lò nung sạch kết hợp kỹ thuật hỏa biến tự nhiên 1.280 độ C, cung ứng gạch ngói trùng tu nhiều di tích quốc gia
Giai đoạn nâng tầm thương hiệu (Từ 2019 đến nay)Thị trường toàn quốc và mạng lưới du lịch văn hóa Đất TổXây dựng bộ sản phẩm gốm di sản đạt chuẩn OCOP, tạo việc làm cho hàng trăm lao động và mở không gian trải nghiệm gốm cho học sinh, du khách

Phát triển sinh kế và truyền nghề của nghệ nhân Nguyễn Hồng Quang

Không chỉ dừng lại ở thành công kinh doanh của riêng doanh nghiệp mình, nghệ nhân Nguyễn Hồng Quang luôn xác định sứ mệnh gắn kết sự phát triển của xưởng gốm với sinh kế bền vững của người dân địa phương và việc đào tạo đội ngũ thợ trẻ kế cận cho làng nghề.

Tạo việc làm ổn định cho lao động địa phương

Thông qua việc mở rộng quy mô xưởng chế tác và xây dựng chuỗi liên kết tiêu thụ sản phẩm ổn định tại Hà Nội, Việt Trì, Vĩnh Yên, Đà Nẵng và Thành phố Hồ Chí Minh, doanh nghiệp của ông Nguyễn Hồng Quang đã tạo công ăn việc làm thường xuyên và thời vụ cho hàng trăm lao động tại địa phương. Đội ngũ nhân công trong xưởng bao gồm cả những người thợ già giàu kinh nghiệm đảm nhận khâu chuốt mẫu, chạm khắc tinh xảo lẫn lực lượng lao động phụ nữ nông thôn phụ trách khâu sơ chế đất, phơi phôi, chà nhám và đóng gói sản phẩm.

Sự phát triển của cơ sở sản xuất do nghệ nhân Nguyễn Hồng Quang dẫn dắt còn tạo hiệu ứng lan tỏa tích cực, thúc đẩy nhiều hộ gia đình trong làng nghề mạnh dạn khôi phục lại bàn xoay, liên kết thành các tổ hợp tác vệ tinh cùng chia sẻ nguồn nguyên liệu đất sét và đơn hàng lớn, từng bước hồi sinh không khí lao động nhộn nhịp của vùng gốm cổ trung du.

Mở lớp truyền nghề và không gian trải nghiệm

Trăn trở trước việc thanh niên ngày nay ít mặn mà với nghề làm đất vất vả, ông Nguyễn Hồng Quang đã trực tiếp mở các lớp đào tạo nghề miễn phí ngay tại xưởng cho học sinh, sinh viên các trường mỹ thuật và thanh niên địa phương có niềm đam mê với gốm. Ông tận tình chỉ bảo cho lớp trẻ từ cách lắng nghe âm thanh của đất trên bàn xoay đến cách kết hợp tư duy thiết kế mỹ thuật công nghiệp hiện đại vào phom dáng truyền thống.

Bên cạnh đó, xưởng gốm của ông còn được thiết kế như một điểm tham quan trải nghiệm văn hóa mở cửa đón các đoàn học sinh và du khách thập phương khi về dự Lễ hội Đền Hùng và tìm hiểu Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương. Tại đây, các em nhỏ được tận tay chạm vào khối đất sét mát lành, tự mình chuốt thử một chiếc bát nhỏ trên bàn xoay và chiêm ngưỡng những tác phẩm gốm cổ trưng bày bên cạnh hệ thống tư liệu kết nối với Bảo tàng Hùng Vương.

Triết lý kinh doanh dựa trên di sản của nghệ nhân Nguyễn Hồng Quang

Thành công bền vững của nghệ nhân Nguyễn Hồng Quang là minh chứng tiêu biểu cho mô hình khởi nghiệp đổi mới sáng tạo dựa trên nền tảng khai thác và bảo tồn giá trị văn hóa bản địa tại Việt Nam. Ông đã chứng minh rằng di sản truyền thống nếu được đặt đúng tầm nhìn quản trị hiện đại sẽ tạo ra sức cạnh tranh độc bản trên thị trường.

Kết hợp hồn cốt đất nung với công nghệ xanh

Triết lý xuyên suốt trong mọi sản phẩm mang dấu ấn Nguyễn Hồng Quang là "giữ trọn chất mộc của đất mẹ, thổi hồn sáng tạo của thời đại". Ông kiên quyết nói không với việc sử dụng hóa chất tạo màu công nghiệp độc hại hay chạy theo số lượng mà hạ thấp tiêu chuẩn nhiệt độ nung. Mỗi chiếc bình, chiếc ấm xuất xưởng đều phải đạt độ kết khối sành hóa hoàn toàn, an toàn tuyệt đối cho sức khỏe người sử dụng và thân thiện với môi trường tự nhiên.

Lan tỏa câu chuyện doanh nhân giữ lửa làng nghề

Những nỗ lực bền bỉ của ông trong việc phục hưng dòng gốm sành trung du đã được các cấp chính quyền, hiệp hội làng nghề Việt Nam ghi nhận bằng nhiều giải thưởng sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu và danh hiệu nghệ nhân - doanh nhân văn hóa xuất sắc. Trên hành trình số hóa và lan tỏa di sản văn hiến bản địa, chuyên trang Phú Thọ NSSC tiếp tục cập nhật hệ thống tư liệu bách khoa toàn diện về các nghệ nhân, doanh nhân sản vật bản địa và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo vùng Đất Tổ.

Bằng trí tuệ, bản lĩnh và tình yêu tha thiết với hòn đất quê hương, nghệ nhân Nguyễn Hồng Quang đã thắp sáng lại ngọn lửa lò gốm cổ vùng trung du, viết tiếp chương mới đầy tự hào cho truyền thống thủ công mỹ nghệ ngàn năm của dân tộc Việt Nam.

Chia sẻ:
PC

NSSC Phú Thọ

phutho.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Phú Thọ.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Doanh nhân Phú Thọ.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất