Bỏ qua đến nội dung

Làng nón lá Gia Thanh - Nét duyên cọ trắng trăm năm nơi miền Đất Tổ

Ẩn mình dưới những đồi cọ xanh mướt thuộc huyện Phù Ninh, làng nón lá Gia Thanh từ lâu đã trở thành biểu tượng văn hóa thủ công duyên dáng của vùng trung du Phú Thọ. Từng chiếc nón trắng phau, phẳng mịn với đường khâu đều tăm tắp là kết tinh từ bàn tay khéo léo và tâm hồn đôn hậu của người dân miền Đất Tổ.

NSSC Phú ThọĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Không gian giao thương nhộn nhịp với những chồng nón trắng tinh khôi tại làng nón lá Gia Thanh

Giữa không gian văn hóa cội nguồn giàu bản sắc, làng nón lá Gia Thanh tỏa sáng như một điểm nhấn mộc mạc gắn liền với hình ảnh rừng cọ đồi chè trung du Bắc Bộ. Nằm trên vùng đất cổ bên bờ sông Lô, các thế hệ nghệ nhân tại xã Gia Thanh, huyện Phù Ninh đã bền bỉ gìn giữ bí quyết chọn lá cọ bánh tẻ, uốn vành tre và kỹ thuật chằm nón suốt gần một thế kỷ qua.

Cội nguồn lịch sử trăm năm của làng nón lá Gia Thanh

Lịch sử hình thành và phát triển của làng nón lá Gia Thanh gắn liền với điều kiện tự nhiên đặc trưng của miền trung du Phú Thọ — nơi những đồi cọ bạt ngàn và lũy tre xanh bao bọc quanh các xóm làng trù phú bên bờ sông Lô. Trải qua gần một thế kỷ trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, nghề khâu nón đã thấm sâu vào nếp nghĩ, nhịp sống của mỗi gia đình nơi đây.

Mạch nguồn thủ công trên vùng đất cổ Xóm Rền

Xã Gia Thanh thuộc huyện Phù Ninh vốn là vùng đất cổ mang bề dày lịch sử từ buổi bình minh dựng nước Văn Lang. Ngay tại trung tâm địa phương là di chỉ Xóm Rền — một địa điểm khảo cổ học tiêu biểu của nền văn hóa Phùng Nguyên niên đại cách ngày nay gần bốn ngàn năm. Những hiện vật rìu đá mài nhẵn, đồ gốm hoa văn và dọi xe chỉ tại di chỉ Xóm Rền cho thấy cư dân cổ trên mảnh đất Gia Thanh từ thuở Hùng Vương đã sớm sở hữu đôi bàn tay khéo léo trong các nghề thủ công đan lát, dệt sợi.

Kế thừa mạch nguồn ấy, vào những năm đầu thế kỷ XX (giai đoạn 1940 – 1950), khi các nghệ nhân làm nón từ vùng Thanh Oai lên miền trung du Phú Thọ sinh sống, cư dân Gia Thanh đã học hỏi kỹ thuật khâu nón và kết hợp sáng tạo với nguồn nguyên liệu lá cọ bản địa. Từ khu vực Xóm Dền, nghề làm nón nhanh chóng lan tỏa khắp toàn xã, hình thành nên làng nón lá Gia Thanh trứ danh.

Hành trình định hình thương hiệu nón lá Đất Tổ

Trong suốt những thập niên cuối thế kỷ XX và đầu thế kỷ XXI, chiếc nón lá Gia Thanh đã vượt ra khỏi lũy tre làng huyện Phù Ninh để có mặt tại khắp các phiên chợ vùng trung du và miền núi phía Bắc. Nếu huyện Cẩm Khê có làng nón lá Sai Nga và huyện Lập Thạch có làng nghề đan lát Triệu Đề, thì vùng đất Phù Ninh tự hào định vị danh tiếng với chiếc nón lá cọ Gia Thanh trắng ngần, bền chắc.

Tháng 12 năm 2005, Ủy ban nhân dân tỉnh Phú Thọ chính thức trao bằng công nhận danh hiệu Làng nghề truyền thống cho làng nón lá Gia Thanh. Cột mốc này cùng với chứng nhận OCOP cấp tỉnh đã tạo động lực mạnh mẽ để hàng trăm hộ dân tiếp tục gắn bó với khuôn nón dưới bóng cọ xanh.

Tiêu chí nhận diện di sảnĐặc trưng bản sắc của làng nón lá Gia ThanhGiá trị văn hóa và kỹ thuật cốt lõi
Không gian địa lý bản địaXã Gia Thanh, huyện Phù Ninh, vùng trung du đồi cọ Phú ThọGắn liền với không gian khảo cổ di chỉ Xóm Rền thời Hùng Vương
Lịch sử và danh hiệuHình thành gần 100 năm, công nhận Làng nghề truyền thống 2005Biểu tượng nghề thủ công tiêu biểu đạt chuẩn OCOP vùng Đất Tổ
Nguyên liệu tự nhiên chủ đạoBúp lá cọ bánh tẻ trắng xanh, tre nứa dẻo dai và lớp lót mo treTận dụng trọn vẹn hệ sinh thái cây cọ và tre nứa bản địa
Cấu trúc khung và lớp nónKhung 16 vành nứa tròn đều, lợp 2 lớp lá cọ kẹp mo chống thấmĐảm bảo dáng nón thanh thoát, nhẹ nhàng nhưng cứng cáp
Kỹ nghệ chế tác thủ côngPhơi sương, là lá bằng gang ấm, chằm nón khít mũi và kết chỉ màuMũi khâu tăm tắp, bề mặt phẳng mịn trắng sáng và bền bỉ
Giá trị văn hóa đương đạiGắn kết với trang phục lễ hội truyền thống và du lịch cộng đồngĐiểm dừng chân trải nghiệm hấp dẫn du khách trong và ngoài nước

Nguyên liệu lá cọ và tre nứa tại làng nón lá Gia Thanh

Chất lượng làm nên thương hiệu bền đẹp của làng nón lá Gia Thanh khởi nguồn từ khâu tuyển chọn và sơ chế nguyên liệu vô cùng tỉ mỉ. Mọi thành phần cấu tạo nên chiếc nón đều được chắt lọc từ những sản vật tự nhiên gắn bó máu thịt với đất và người vùng trung du Phú Thọ.

Tuyển chọn búp lá cọ bánh tẻ và là phẳng bằng gang

Nguyên liệu quan trọng bậc nhất quyết định sắc trắng thanh tao và độ dẻo dai của chiếc nón lá Gia Thanh chính là lá cọ bánh tẻ thu hái từ những đồi cọ trung du. Người thợ chỉ chọn cắt những búp cọ non vừa độ (lá bánh tẻ) chưa xòe hết tán, có màu trắng ngà pha chút ánh xanh dịu, múi lá dài rộng đều nhau, không bị sâu đốm hay dập gãy do gió bão. Nếu chọn lá quá non thì khi phơi sẽ bị co rúm và mỏng yếu, ngược lại nếu lá quá già sẽ ngả màu xanh sẫm, giòn cứng và dễ gãy rách.

Búp cọ sau khi thu hoạch về làng nón lá Gia Thanh được rũ tơi từng tàu lá, đem phơi dưới nắng nhẹ từ hai đến ba nắng kết hợp phơi sương đêm cho lá dịu mềm và chuyển sang màu trắng sáng tự nhiên. Tiếp đó là công đoạn là lá (quay lá) đòi hỏi cảm nhận nhiệt độ tinh tế của người nghệ nhân. Người thợ dùng một lưỡi cày gang (hoặc bàn là gang chuyên dụng) nung trên bếp than củi cho đủ độ nóng già, bọc bên ngoài bằng một lớp vải ẩm, rồi đặt từng múi lá cọ bánh tẻ lên mặt bẹ chuối khô và miết đều tay cho lá phẳng phiu như tờ giấy lụa.

Nghệ nhân tại làng nón lá Gia Thanh tỉ mỉ thực hiện kỹ thuật chằm nón truyền thống bên những chồng nón trắng tinh khôi
Nghệ nhân tại làng nón lá Gia Thanh tỉ mỉ thực hiện kỹ thuật chằm nón truyền thống bên những chồng nón trắng tinh khôi

Chuốt vành tre nứa tròn đều và lớp lót mo nang

Để định hình bộ khung vững chãi cho chiếc nón lá Gia Thanh, người thợ ở huyện Phù Ninh sử dụng cây nứa tép, cây giang hoặc tre bánh tẻ có gióng dài, thớ thẳng và độ đàn hồi cao. Tre nứa được chẻ nhỏ và dùng dao sắc chuốt thủ công thành mười sáu chiếc vành nón tre nứa có tiết diện tròn trịa, nhẵn bóng như sợi mây. Vành lớn nhất ở miệng nón gọi là vành cái có đường kính khoảng bốn mươi phân, nhỏ dần lên trên theo mười lăm vành con và kết thúc ở vành chóp nhỏ xíu như đồng xu trên đỉnh nón.

Một bí quyết độc đáo tạo nên độ bền vượt trội của sản phẩm làng nón lá Gia Thanh so với nhiều vùng nón khác chính là việc sử dụng lớp lót mo tre (hoặc mo diễn, mo bương khô) kẹp ở giữa hai lớp lá cọ. Những tấm bẹ măng tre, măng diễn rụng tự nhiên trong rừng được người dân thu lượm về, ngâm nước, phơi khô và là phẳng phiu. Khi lồng lớp lót mo tre dẻo dai vào giữa hai tầng lá cọ bánh tẻ, chiếc nón vừa giữ được trọng lượng nhẹ nhàng, vừa chống thấm nước mưa hiệu quả.

Nghệ thuật khâu nón tinh xảo của làng nón lá Gia Thanh

Nếu nguyên liệu tốt là phần xác thì kỹ thuật chằm nón (khâu nón) bằng tay chính là phần hồn tạo nên nét duyên dáng của sản phẩm làng nón lá Gia Thanh. Trải qua gần mười công đoạn nối tiếp nhau trên chiếc khuôn gỗ hình chóp, người nghệ nhân gửi gắm trọn vẹn sự kiên nhẫn và niềm tự hào quê hương vào từng đường kim mũi chỉ.

Kỹ thuật vào khuôn lợp lá và đưa mũi kim đều đặn

Khi bước vào công đoạn tạo hình tại làng nón lá Gia Thanh, người thợ đặt mười sáu chiếc vành nón tre nứa vào đúng các rãnh khấc định vị trên khuôn gỗ tám gọng sao cho khoảng cách giữa các tầng vành cân xứng tuyệt đối. Tiếp đó, nghệ nhân khéo léo xếp từng múi lá cọ bánh tẻ đã cắt vát đầu lên khung khuôn theo nguyên tắc lá sau gối lên một nửa lá trước để tạo thành lớp áo trong phẳng khít, rồi trải lớp lót mo tre cùng các họa tiết giấy cắt trang trí ở giữa trước khi lợp tiếp lớp lá cọ trắng muốt bên ngoài.

Công đoạn đòi hỏi tay nghề cao nhất trong kỹ thuật chằm nón là dùng kim thép mảnh luồn sợi cước trắng trong suốt để khâu đính hai lớp lá cọ và lớp mo lót ôm chặt lấy mười sáu vòng vành. Bàn tay người thợ làng nón lá Gia Thanh thoăn thoắt đưa mũi kim từ trong lòng nón xuyên ra mặt ngoài rồi lại đâm ngược vào trong theo từng vòng tròn đồng tâm từ chóp nón xuống tới vành cái. Mũi khâu đạt chuẩn phải nhỏ li ti, khoảng cách đều tăm tắp và rút chỉ vừa đủ lực để nước mưa không thể lọt qua chân kim.

Du khách quốc tế hào hứng đội nón lá truyền thống và tham quan trải nghiệm không gian xanh mát tại làng nón lá Gia Thanh
Du khách quốc tế hào hứng đội nón lá truyền thống và tham quan trải nghiệm không gian xanh mát tại làng nón lá Gia Thanh

Điểm nhấn hoa văn chỉ màu và độ bền vượt nắng mưa

Nét duyên thầm giúp người sành điệu nhận ra ngay chiếc nón lá Gia Thanh giữa muôn vàn dòng nón Việt nằm ở nghệ thuật trang trí lòng nón và xử lý hoàn thiện bề mặt. Sau khi khâu xong mười sáu vòng cước trắng, người thợ dùng những sợi chỉ tơ màu đỏ thắm, hồng điều, xanh lục hoặc vàng tươi để thêu các đường hoa văn chữ X (đánh bông) đối xứng ở hai bên sườn trong lòng nón nhằm giữ quai nón, đồng thời kết xoáy chóp nhiều màu rực rỡ ngay dưới đỉnh nón. Khi soi chiếc nón lên ánh nắng mặt trời, những hình cắt giấy ẩn giữa hai lớp lá — thường là hình bông sen hay biểu tượng cổng Đền Hùng — hiện lên vô cùng thanh nhã.

Ở khâu hoàn thiện cuối cùng tại làng nón lá Gia Thanh, chiếc nón sau khi cắt tỉa gọn gàng phần lá thừa ở vành cái và nức cạp viền chắc chắn sẽ được đem hơ qua hơi diêm sinh để giữ sắc trắng ngà lâu dài, sau đó phết một lớp dầu thông pha cồn mỏng nhẹ lên toàn bộ mặt ngoài. Lớp dầu bóng tự nhiên này tạo thành màng bảo vệ trong suốt, giúp nón lá Gia Thanh chống bám bụi, ngăn ngừa nấm mốc và giữ được độ bền đẹp suốt nhiều năm.

  • Dòng nón lá cọ hai lớp kẹp mo truyền thống: Cấu trúc dày dặn, chịu nắng mưa bền bỉ, gắn bó với đời sống lao động trên những nương chè trung du.
  • Dòng nón trắng lồng hoa văn nghệ thuật: Tuyển chọn búp lá cọ trắng mịn nhất, lồng hình cắt giấy tinh xảo phục vụ lễ hội và trình diễn văn nghệ.
  • Dòng nón quà tặng du lịch Đất Tổ: Thiết kế thanh thoát, kết hợp vẽ phong cảnh quê hương và thêu chỉ màu trang nhã dành cho du khách.
  • Phụ kiện nón lá trang trí không gian văn hóa: Các mẫu nón cỡ nhỏ và cỡ đại phục vụ trưng bày tại không gian triển lãm di sản thủ công.

Sức sống văn hóa đương đại tại làng nón lá Gia Thanh

Không chỉ là vật dụng che nắng che mưa thân thuộc, sản phẩm của làng nón lá Gia Thanh ngày nay đã vươn lên thành sứ giả văn hóa quảng bá hình ảnh quê hương Đất Tổ hiền hòa, mến khách. Giữa nhịp sống công nghiệp, làng nghề bên di chỉ Xóm Rền vẫn giữ trọn vẻ bình yên và sức cuốn hút riêng biệt.

Biểu tượng duyên dáng trong lễ hội và đời sống Việt

Trong không gian văn hóa tâm linh vùng Đất Tổ, hình ảnh chiếc nón lá Gia Thanh trắng muốt luôn song hành cùng tà áo dài và trang phục truyền thống trong mỗi mùa Lễ hội Đền Hùng hay các buổi trình diễn Hát Xoan Phú Thọ bên mái đình cổ kính. Vẻ đẹp giản dị của vành nón lá cọ tôn lên nét dịu dàng của người phụ nữ trung du, trở thành nguồn cảm hứng cho thi ca và nhiếp ảnh.

Nghề làm nón tại huyện Phù Ninh còn tạo sinh kế ổn định cho hàng ngàn lao động địa phương. Cùng với các sản vật nổi tiếng như hồng Hạc Trì Phú Thọ và trà xanh Phú Hộ, chiếc nón lá xã Gia Thanh đã góp phần làm giàu thêm bản đồ văn hóa tỉnh Phú Thọ.

Điểm đến trải nghiệm di sản thu hút du khách quốc tế

Những năm gần đây, làng nón lá Gia Thanh đã trở thành điểm sáng trong mô hình phát triển du lịch văn hóa cộng đồng gắn với các tuyến hành trình khám phá vùng Đất Tổ. Nhiều đoàn du khách quốc tế đến từ châu Âu, châu Úc và Bắc Mỹ khi ghé thăm huyện Phù Ninh đều vô cùng thích thú khi được dạo bước dưới những con đường làng rợp bóng cọ xanh, thăm khu vực di chỉ Xóm Rền và trực tiếp ngồi bên khung nón để các nghệ nhân hướng dẫn từng mũi kỹ thuật chằm nón thủ công.

Trải qua gần một thế kỷ thăng trầm, làng nón lá Gia Thanh vẫn bền bỉ dệt nên những vòng tròn đồng tâm trắng sáng từ lá cọ, tre nứa và tình yêu nghề tha thiết của người dân Phù Ninh. Trên hành trình bảo tồn và lan tỏa các giá trị văn hóa bản địa vùng Đất Tổ, chuyên trang Phú Thọ NSSC tiếp tục cập nhật hệ thống tư liệu bách khoa toàn diện về các làng nghề truyền thống, góp phần đưa di sản quê hương vươn xa trong kỷ nguyên số.

Chia sẻ:
PC

NSSC Phú Thọ

phutho.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Phú Thọ.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Phú Thọ.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất