Làng gốm Hương Canh - Hồn cốt dòng gốm sành mộc mạc đất trung du
NSSC Phú ThọĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Giữa bản đồ các trung tâm gốm cổ miền Bắc Việt Nam, làng gốm Hương Canh tỏa sáng với bản sắc riêng biệt của nghệ thuật chế tác đất nung mộc bản. Tọa lạc tại thị trấn Hương Canh, huyện Bình Xuyên dưới chân dãy núi Tam Đảo hùng vĩ, làng nghề gìn giữ kỹ nghệ biến tầng đất sét xanh Bình Xuyên thành những tác phẩm gốm sành Hương Canh chịu lửa bền bỉ suốt nhiều thế kỷ qua.
Lịch sử hơn ba thế kỷ của làng gốm Hương Canh
Hành trình hình thành và phát triển của làng gốm Hương Canh gắn liền với mạch nguồn văn hiến lâu đời của vùng trung du chuyển tiếp giữa đồng bằng châu thổ sông Hồng và dãy núi Tam Đảo. Trên vùng đất giàu truyền thống khảo cổ gần di chỉ văn hóa Đồng Đậu và công trình kiến trúc đất nung tháp Bình Sơn, nghề làm đồ sành tại Kẻ Cánh đã vươn lên thành một trung tâm thủ công nghiệp danh tiếng từ thế kỷ XVIII.
Dấu ấn vùng đất Kẻ Cánh và công đức Tổ nghề
Theo sử liệu địa phương cùng thần tích lưu giữ tại vùng Kẻ Cánh (gồm ba làng cổ Hương Ngọc, Ngọc Canh và Tiên Hường bên bờ sông Cánh), cư dân nơi đây sớm biết tận dụng nguồn đất sét ven sông để nặn các vật dụng đun nấu. Bước ngoặt đưa nghề gốm bản địa trở thành một kỹ nghệ hoàn chỉnh gắn liền với công lao của Tổ nghề Trịnh Xuân Biền vào giữa thế kỷ XVIII dưới triều Lê Trung Hưng.
Sau khi triều đình dẹp yên cuộc nổi dậy của Nguyễn Danh Phương tại vùng núi Ngọc Thanh năm 1751, miền đất Bình Xuyên rơi vào cảnh tiêu điều, dân cư ly tán. Quan Nội hầu Tổ nghề Trịnh Xuân Biền được cử về chiêu tập dân phiêu tán và khôi phục sản xuất tại Kẻ Cánh. Nhận thấy vùng đồng trũng quanh sông Cánh sở hữu tầng đất sét xanh dẻo mịn cùng nguồn củi dồi dào từ vùng đệm Vườn quốc gia Tam Đảo, ông đã mời thợ giỏi về mở lò, truyền dạy kỹ thuật luyện đất, chuốt bàn xoay và đắp lò bầu nung đồ cang chĩnh. Khi ông qua đời, người dân Kẻ Cánh đã lập miếu phụng thờ, tôn vinh ông làm Sư tổ của làng gốm Hương Canh.
Câu ca dao dân gian và vị thế gốm sành xưa
Từ những lò gốm đầu tiên ở xóm Lò Cang ven sông Cánh, sản phẩm của làng gốm Hương Canh nhanh chóng theo thuyền buôn xuôi dòng sông Cà Lồ ra sông Hồng để tỏa đi khắp miền Bắc. Trong tâm thức dân gian, danh tiếng của dòng sành Kẻ Cánh được đúc kết qua các câu phương ngôn như Sành Hương Canh, vôi Kẻ Sặt hay Sứ Móng Cái, vại Hương Canh.
Nếu làng gốm Bát Tràng nổi tiếng với dòng gốm sứ tráng men tinh xảo, thì gốm sành Hương Canh lại thống lĩnh không gian sinh hoạt đời thường của người nông dân Bắc Bộ. Khắp các nếp nhà truyền thống đều hiện diện những chiếc chum vại sành truyền thống mang dấu ấn Kẻ Cánh với phẩm chất vật lý siêu việt được hun đúc từ đất mẹ và ngọn lửa ngàn độ.
| Tiêu chí nhận diện di sản | Đặc trưng bản sắc của làng gốm Hương Canh | Giá trị văn hóa và kỹ thuật cốt lõi |
|---|---|---|
| Không gian địa lý bản địa | Thị trấn Hương Canh, huyện Bình Xuyên, ven bờ sông Cánh | Giao điểm thủy bộ kết nối vùng núi Tam Đảo với châu thổ |
| Niên đại và Sư tổ truyền nghề | Giữa thế kỷ XVIII, gắn với công đức Tổ nghề Trịnh Xuân Biền | Chuyển hóa nghề nặn đất thành kỹ nghệ gốm sành chuyên nghiệp |
| Nguyên liệu thổ nhưỡng đặc hữu | Tầng đất sét xanh Bình Xuyên khai thác ở độ sâu 2 đến 4 mét | Giàu oxit sắt, độ dẻo cao, tự kết khối bền chặt ở nhiệt độ lớn |
| Kỹ nghệ chế tác và nung đốt | Chuốt tay trên bàn xoay, không tráng men, nung lò bầu đốt củi | Nhiệt độ trên 1.200 độ C tạo hiện tượng sành hóa tự nhiên |
| Đặc tính cảm quan và vật lý | Màu nâu cháy da lươn, đanh như thép, gõ ngân như chuông đồng | Chống thấm nước tuyệt đối, cản ánh sáng và giữ hương vị lâu dài |
| Dòng sản phẩm tiêu biểu | Chum, vại, vò, chĩnh, tiểu sành, ấm trà và gốm mỹ nghệ đương đại | Phục vụ thiết thực đời sống và nâng tầm nghệ thuật điêu khắc |
Nguồn đất sét xanh và kỹ nghệ lửa tại làng gốm Hương Canh
Bí quyết làm nên chất lượng độc bản của làng gốm Hương Canh nằm ở sự kết hợp giữa nguồn nguyên liệu thổ nhưỡng đặc hữu và quy trình chế tác thủ công nghiêm ngặt. Không sử dụng hóa chất tạo màu hay lớp men phủ nhân tạo, người thợ gốm hoàn toàn dựa vào sự am hiểu tính đất và nghệ thuật điều khiển ngọn lửa.
Đặc tính tầng đất sét xanh dẻo mịn giàu khoáng chất
Nền tảng tạo nên xương gốm đanh chắc của làng gốm Hương Canh là nguồn đất sét xanh Bình Xuyên nằm sâu dưới các cánh đồng chiêm trũng quanh lưu vực sông Cánh. Người thợ bóc bỏ lớp đất mặt phía trên, chỉ khai thác tầng đất sét cái màu xanh xám ở độ sâu từ hai đến bốn mét dưới lòng đất.
Tầng đất sét xanh Bình Xuyên này giàu hàm lượng oxit sắt tự nhiên cùng cấu trúc hạt khoáng siêu mịn và độ kết dính vượt trội. Đất đào về được phơi ải cho phong hóa, ngâm nước trong bể lắng rồi thái lát mỏng bằng nạo tre và giẫm đạp nhiều lần để loại bỏ tạp chất, tạo thành những khối đất dẻo quánh mịn màng như giò lụa trước khi đưa lên bàn xoay.

Kỹ thuật chuốt bàn xoay và nung lò bầu sành hóa
Từ khối đất đã luyện kỹ, người thợ làng gốm Hương Canh tạo hình hoàn toàn bằng tay trên bàn xoay truyền thống. Với những sản phẩm nhỏ như ấm chén, lọ hoa, thợ gốm vuốt đất trực tiếp trên bàn xoay; riêng với những chiếc chum vại sành truyền thống cỡ lớn, nghệ nhân áp dụng kỹ thuật chuốt nối từng đoạn kết hợp bàn đập gỗ bên ngoài và hòn kê đất nung bên trong để ép vách gốm mỏng đều mà vững chãi.
Sau khi phơi cốt gốm trong bóng râm cho khô kiệt thủy phần, sản phẩm mộc được xếp vào lò bầu đốt củi xây cuốn vòm. Ca nung trong lò bầu đốt củi kéo dài liên tục năm đến bảy ngày đêm ở ngưỡng nhiệt độ từ 1.200 đến hơn 1.250 độ C. Ở mức nhiệt cực hạn này, các hạt khoáng và oxit sắt trong đất sét xanh Bình Xuyên tan chảy một phần, tự liên kết chặt chẽ tạo ra hiện tượng sành hóa tự nhiên. Lửa củi và tàn tro quyện trực tiếp vào bề mặt đất nung, tạo nên lớp áo sành bóng mờ tự nhiên bền vĩnh cửu mà không cần tráng men.
Bản sắc mỹ thuật không men của làng gốm Hương Canh
Nếu các dòng gốm men chinh phục thị giác bằng sắc màu rực rỡ thì sản phẩm của làng gốm Hương Canh lại cuốn hút người thưởng ngoạn bởi vẻ đẹp nguyên bản, khỏe khoắn của đất và lửa. Chính sự tối giản lớp áo men bên ngoài đã tôn vinh trọn vẹn đường nét hình khối căng tràn sức sống cùng những công năng bảo quản thực phẩm vô song trong đời sống truyền thống.
Vẻ đẹp nâu cháy mộc mạc và âm thanh tựa chuông đồng
Dấu ấn thẩm mỹ đặc trưng nhất của gốm sành Hương Canh là bảng màu biến ảo hoàn toàn do ngọn lửa quyết định trong quá trình sành hóa tự nhiên. Tùy thuộc vào vị trí xếp gốm trong lò bầu đốt củi (đầu lò, giữa lò hay cuối lò) và luồng oxy tiếp xúc với oxit sắt trong đất, mỗi mẻ gốm ra lò lại mang những sắc độ độc bản không chiếc nào giống chiếc nào — từ màu nâu cháy trầm mặc, màu da lươn óng ả, màu đỏ sậm ấm áp cho tới sắc xám tro hay xanh đen cổ kính.
Nhờ kết cấu xương gốm đã sành hóa tự nhiên thành một khối đồng nhất, sản phẩm của làng gốm Hương Canh đạt tới độ cứng chắc phi thường mà dân gian ví von là sắc như dao, đanh như thép. Khi dùng tay búng nhẹ hoặc gõ thanh gỗ vào thành chum, tiếng ngân phát ra trong trẻo, đanh gọn và vang xa hệt như tiếng chuông đồng. Cốt sành đặc khít giúp sản phẩm hoàn toàn không thấm nước, không bị ăn mòn bởi muối mặn hay axit hữu cơ, đồng thời ngăn chặn tuyệt đối ánh sáng mặt trời xuyên qua thành gốm.

Dòng chum vại gia dụng trong nếp sống người Việt
Trong văn hóa ẩm thực và sinh hoạt nông nghiệp vùng trung du Đất Tổ cũng như đồng bằng Bắc Bộ, những chiếc chum vại sành truyền thống của làng gốm Hương Canh đóng vai trò như những vật dụng bảo quản hoàn hảo nhất. Nhờ đặc tính cách nhiệt, cản sáng và vi cấu trúc giữ nhiệt ổn định, chum sành Hương Canh được người dân tin dùng để hứng nước mưa ngọt mát quanh năm và cất trữ hạt giống lúa ngô qua mùa nồm ẩm mà không sợ mối mọt.
Đặc biệt, trong nghệ thuật chế biến các thức quà lên men bản địa của tỉnh Phú Thọ, chiếc vại, chiếc chĩnh gốm sành Hương Canh là bí quyết giữ trọn hương vị truyền thống. Khi dùng chum sành Kẻ Cánh để ngấu tương làng Bợ Phú Thọ dưới nắng hè hay ủ chua cá thính Lập Thạch, thành sành dày giúp nhiệt độ bên trong luôn ổn định, thúc đẩy quá trình lên men vi sinh diễn ra êm dịu và dậy mùi thơm nồng đặc trưng.
- Chum sành và vại sành cỡ lớn: Thân phình tròn đều, miệng loe khỏe khoắn, chuyên dùng tích trữ nước mưa, bảo quản thóc giống, ngâm rượu truyền thống và ủ tương Bợ.
- Chĩnh sành, vò sành và liễn sành: Kiểu dáng thon gọn, có nắp đậy kín khít ngăn không khí và ánh sáng, thích hợp đựng mật mía, mỡ lợn và ủ cá thính.
- Ấm chén trà và nồi kho bằng sành: Khả năng giữ nhiệt vượt trội giúp nước trà luôn nóng đượm hương sen và món cá kho giữ trọn vị đậm đà.
- Tiểu sành cổ truyền chạm nổi tứ linh: Dòng sản phẩm tâm linh đắp nổi hình rồng, phượng, hoa sen trang nghiêm với độ bền trường tồn hàng trăm năm.
Sức sống di sản đương đại tại làng gốm Hương Canh
Bước qua những giai đoạn thăng trầm khi đồ nhựa, đồ inox và thủy tinh công nghiệp tràn ngập thị trường, làng gốm Hương Canh đã tìm thấy hướng đi mới đầy sáng tạo. Sự giao thoa giữa kỹ nghệ nung đất truyền thống của cha ông với tư duy tạo hình hiện đại đang thổi luồng sinh khí mới vào những xưởng gốm ven sông Cánh.
Bước chuyển mình sang dòng gốm mỹ nghệ giàu cảm xúc
Không dừng lại ở những chiếc chum vại sành truyền thống, thế hệ nghệ nhân tâm huyết tại làng gốm Hương Canh hôm nay đã nâng tầm chất liệu đất sét xanh thành dòng gốm mỹ nghệ đương đại mang giá trị nghệ thuật cao. Tiêu biểu trong hành trình hồi sinh ấy là nghệ nhân Nguyễn Hồng Quang cùng nhiều thợ trẻ trong làng — những người đã kiên trì nghiên cứu cải tiến lò nung, kết hợp kỹ thuật chuốt bàn xoay cổ truyền với nghệ thuật điêu khắc ánh sáng và tạo hình không gian.
Trên nền cốt gốm sành Hương Canh màu nâu cháy mộc mạc, các nghệ nhân đã sáng tạo nên hàng trăm mẫu bình hoa nghệ thuật, đèn gốm khắc lộng, ấm trà đạo tinh xảo và tượng gốm dân gian tái hiện sinh động cảnh mục đồng chăn trâu, thiếu nữ bên hoa sen hay lễ hội làng quê Bắc Bộ. Những tác phẩm gốm mỹ nghệ đương đại vừa giữ nguyên vẻ đẹp thô mộc, đanh chắc của quá trình sành hóa tự nhiên, vừa mang hơi thở thanh lịch của kiến trúc đương đại.
Gìn giữ mạch nguồn thủ công truyền thống vùng Đất Tổ
Trong bức tranh di sản làng nghề phong phú của vùng đất Phú Thọ mở rộng, làng gốm Hương Canh cùng với làng mộc Bích Chu và làng rèn Lý Nhân tạo nên bộ ba kỹ nghệ thủ công danh tiếng kết tinh trí tuệ của cư dân vùng trung du. Hiện nay, các xưởng gốm tại thị trấn Hương Canh không chỉ là nơi sản xuất mà còn mở rộng không gian trưng bày, đón tiếp các đoàn học sinh, sinh viên và du khách đến trải nghiệm tự tay vuốt đất trên bàn xoay, tìm hiểu lịch sử Tổ nghề Trịnh Xuân Biền và lắng nghe tiếng chuông ngân từ lòng đất mẹ.
Trải qua hơn ba thế kỷ đỏ lửa bên dòng sông Cánh, làng gốm Hương Canh vẫn kiên định giữ gìn cốt cách mộc mạc, chân chất và bền bỉ như chính tâm hồn người thợ vùng trung du. Trên hành trình bảo tồn và lan tỏa các giá trị văn hóa bản địa đặc sắc, chuyên trang Phú Thọ NSSC tiếp tục cập nhật hệ thống tư liệu bách khoa chuẩn xác về những làng nghề truyền thống, góp phần kết nối di sản ngàn năm với nhịp sống đổi mới sáng tạo hôm nay.
NSSC Phú Thọ
phutho.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Phú Thọ.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Phú Thọ.
Bài liên quan
Làng nón lá Gia Thanh - Nét duyên cọ trắng trăm năm nơi miền Đất Tổ
Làng nón lá Gia Thanh tại huyện Phù Ninh gìn giữ nghề chằm nón lá cọ trắng truyền thống gần một thế kỷ, tôn vinh vẻ đẹp mộc mạc của di sản thủ công vùng Đất Tổ.
Làng mộc Bích Chu - Tinh hoa nghề dựng nhà gỗ cổ truyền bên bờ sông Hồng
Làng mộc Bích Chu tại xã An Tường có lịch sử hơn 600 năm chế tác nhà gỗ cổ truyền và chạm trổ hoa văn tinh xảo, lưu giữ di sản nghề mộc trứ danh vùng trung du.
Lễ hội đền Mẫu Âu Cơ - Di sản tâm linh tôn vinh Tổ Mẫu dân tộc
Lễ hội đền Mẫu Âu Cơ diễn ra vào mùng 7 tháng Giêng tại xã Hiền Lương, Hạ Hòa, Phú Thọ với nghi thức tế nữ quan và một trăm cầu bánh ngọt tri ân Tổ Mẫu.



