Bỏ qua đến nội dung

Nghề dệt thổ cẩm Mai Châu - Tinh hoa sợi vải khéo léo nơi bản Thái

Lưu truyền qua nhiều thế hệ dưới những nếp nhà sàn gỗ tại bản Lác và xã Chiềng Châu, nghề dệt thổ cẩm Mai Châu phản ánh thế giới quan sinh động cùng đôi bàn tay tài hoa của người phụ nữ dân tộc Thái vùng thung lũng Tây Bắc.

NSSC Phú ThọĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Phụ nữ dân tộc Thái quây quần bên khung cửi gỗ và tấm vải dệt hoa văn truyền thống dưới gầm nhà sàn tại Mai Châu

Giữa không gian thanh bình của miền sơn cước, nghề dệt thổ cẩm Mai Châu từ lâu đã trở thành biểu tượng văn hóa kết tinh tâm hồn, thẩm mỹ và bản lĩnh lao động bền bỉ của cộng đồng người Thái. Từ những nương bông trắng muốt bên sườn đồi đến tiếng thoi đưa lách cách đều đặn dưới gầm sàn tại bản Lác Mai Châu, mỗi tấm vải dệt thủ công đều ẩn chứa câu chuyện lịch sử hàng trăm năm gắn liền với nhịp sống bản mường.

Cội nguồn lịch sử và không gian của nghề dệt thổ cẩm Mai Châu

Hành trình hình thành nghề dệt thổ cẩm Mai Châu gắn liền với lịch sử định cư khai phá thung lũng Mường Mùn của cư dân Thái Đen và Thái Trắng từ nhiều thế kỷ trước. Trong đời sống tự cung tự cấp nơi miền núi cao, tiếng thoi đưa trên khung cửi gỗ không chỉ đáp ứng nhu cầu trang phục thường nhật mà còn trở thành thước đo phẩm hạnh của mỗi gia đình người Thái.

Mạch nguồn nghề sợi tại bản Lác và Chiềng Châu

Theo ký ức truyền đời tại xã Chiềng Châu, ngay từ thuở tổ tiên người Thái dựng bản lập mường giữa lòng thung lũng Mai Châu, cây bông và cây chàm đã được gieo trồng trên các triền đất thoai thoải ven suối Xia, suối Mùn. Dưới gầm những ngôi nhà sàn truyền thống thoáng mát tại bản Lác hay bản Pom Coọng, góc sáng nhất hướng ra sân bản luôn được dành riêng để đặt khung cửi gỗ và chiếc xa quay sợi.

Trong suốt chiều dài lịch sử, xã Chiềng Châu cùng khu vực bản Lác đóng vai trò là trung tâm giữ lửa và lan tỏa kỹ nghệ dệt vải thủ công khắp vùng thung lũng. Nếu vùng đất Mường Bi lân cận tự hào với không gian di sản của lễ hội Khai hạ Mường Bi hay khu bảo tồn Không gian văn hóa Mường Hòa Bình, thì các bản làng người Thái nơi đây lại khẳng định bản sắc riêng qua những tấm thổ cẩm rực rỡ phơi dọc hiên nhà sàn.

Tiêu chuẩn nữ công và phong tục của phụ nữ Thái

Trong quan niệm truyền thống của đồng bào Thái, kỹ năng canh cửi, kéo sợi và phối chỉ tạo hoa văn là chuẩn mực quan trọng để đánh giá đức tính cần cù của người phụ nữ. Ngay từ khi lên bảy, lên tám tuổi, các bé gái người Thái đã ngồi bên bà và mẹ để làm quen với con suốt, học cách nối sợi đứt và nhận biết các gam màu tự nhiên.

Đến tuổi trưởng thành, trước khi về nhà chồng, mỗi cô gái Thái đều phải tự tay dệt hoàn chỉnh những tấm chăn đệm mặt thổ cẩm (phà), những chiếc gối tựa (mọn) và trang phục truyền thống để làm của hồi môn. Tục lệ trao tặng tấm vải dệt tay cho bố mẹ chồng trong lễ cưới vừa thể hiện lòng hiếu thảo vừa khẳng định năng lực vun vén tổ ấm của người con dâu mới.

Tiêu chí bách khoa làng nghềNội dung đặc trưng của nghề dệt thổ cẩm người TháiÝ nghĩa trong đời sống văn hóa cộng đồng
Không gian thực hành cốt lõiKhu vực bản Lác, bản Pom Coọng, xã Chiềng Châu và các bản người Thái tại Mai ChâuTạo nên cảnh quan văn hóa đặc trưng dưới gầm nhà sàn truyền thống
Nguyên liệu tự nhiên bản địaBông cỏ trồng trên nương đồi, tơ tằm cùng lá chàm, vỏ cây rừng và củ nâuĐảm bảo độ thoáng mát, bền sợi và sắc màu trầm ấm hài hòa với thiên nhiên
Công cụ lao động cổ truyềnKhung cửi gỗ truyền thống, cán bông, cung bật bông, xa quay sợi và thoi trePhản ánh trình độ chế tác thủ công cơ học chuẩn xác của cư dân bản địa
Hệ thống hoa văn tiêu biểuHọa tiết hình học quả trám, mặt trời, rồng, phượng, chim công, hươu sao và hoa banTái hiện vũ trụ quan, tín ngưỡng vạn vật hữu linh và ước vọng sinh sôi
Dòng sản phẩm truyền thốngChân váy xổung, áo cóm, khăn piêu, mặt chăn thổ cẩm, đệm bông và túi đeoPhục vụ nghi lễ vòng đời, lễ tết cổ truyền và lưu giữ bản sắc tộc người

Kỹ nghệ xử lý sợi và nhuộm màu trong nghề dệt thổ cẩm Mai Châu

Để tạo nên một tấm vải bền đẹp qua hàng chục năm sử dụng, nghề dệt thổ cẩm Mai Châu đòi hỏi quy trình chuẩn bị nguyên liệu hoàn toàn thủ công gồm hàng chục công đoạn nối tiếp nhau. Từ hạt bông thu hoạch trên nương cao cho đến những cuộn sợi óng ả sẵn sàng đưa lên khung dệt, người nghệ nhân phải vận dụng trọn vẹn kinh nghiệm dân gian tích lũy qua nhiều thế hệ.

Quy trình trồng bông, bật bông và kéo sợi trên xa gỗ

Mùa bông tại Mai Châu thường bắt đầu gieo hạt vào khoảng tháng Ba âm lịch trên những sườn đồi đất tơi xốp và thu hoạch vào dịp cuối thu khi quả bông nở trắng ngần. Bông hái về được phơi khô giòn trên nong nia, sau đó đưa qua dụng cụ cán bông gồm hai trục gỗ quay ngược chiều nhau để tách hạt đen, giữ lại phần xơ bông trắng mịn.

Tiếp đó, người thợ dùng cung tre bật cho tơ bông tơi xốp đều nhau rồi vê nhẹ trên mặt gỗ phẳng thành từng con cúi bông thuôn dài. Ngồi bên chiếc xa quay sợi, người phụ nữ Thái vừa quay đều tay quay gỗ vừa khéo léo rút từng lọn bông, kéo thành sợi chỉ mảnh săn chắc rồi đem hồ qua nước cơm nếp loãng và phơi khô ráo.

Nghệ nhân người Thái miệt mài đưa thoi trên khung cửi gỗ truyền thống dưới gầm nhà sàn tại Mai Châu
Nghệ nhân người Thái miệt mài đưa thoi trên khung cửi gỗ truyền thống dưới gầm nhà sàn tại Mai Châu

Bí quyết nhuộm chàm tự nhiên từ thảo mộc núi rừng

Nét cuốn hút riêng biệt của thổ cẩm người Thái nằm ở bảng màu mộc mạc chiết xuất hoàn toàn từ cây cỏ, vỏ gỗ và khoáng chất tự nhiên. Nếu đồng bào Dao tại vùng núi cao gây ấn tượng bởi kỹ thuật tạo hình bằng sáp ong nóng trong nghề vẽ sáp ong trên vải người Dao Pà Cò, thì phụ nữ Thái ở Mai Châu lại làm chủ nghệ thuật nhuộm chàm tự nhiên kết hợp đun nấu các loài thực vật bản địa để nhuộm trực tiếp vào từng con sợi.

Để có sắc xanh đen hoặc tím than trầm mặc làm nền vải, bà con ngâm lá chàm tươi trong chum sành cùng nước vôi trong và tro bếp củi rừng qua nhiều ngày đêm cho đến khi nước chàm lên men sánh đặc. Sợi bông trắng được nhúng vào chĩnh chàm rồi phơi nắng lặp lại nhiều lần để sắc chàm thấm sâu vào lõi sợi.

  • Sắc chàm đen và xanh thẫm chủ đạo: Chiết xuất từ lá cây chàm trồng quanh vườn nhà kết hợp nước tro bếp và vôi tôi, tạo nền vải vững chãi tôn bật các đường chỉ màu.
  • Sắc đỏ thắm và hồng điều rực rỡ: Nấu từ gỗ cây vang, vỏ cây sappan hoặc cánh kiến rừng đun sôi nhiều giờ trên bếp lửa cùng phèn chua giữ màu.
  • Sắc vàng tươi và vàng nghệ ấm áp: Chế từ củ nghệ già giã nhỏ, gỗ cây mít mật hoặc hoa dành dành thu hái trên sườn núi đá.
  • Sắc nâu trầm và xanh lá mạ: Tạo nên từ củ nâu rừng giã nát và lá cây cơm xôi, lá bàng non hòa quyện cùng bùn non suối bản.

Nghệ thuật khung cửi và hoa văn của nghề dệt thổ cẩm Mai Châu

Bước vào giai đoạn dệt vải, nghề dệt thổ cẩm Mai Châu thể hiện đỉnh cao của tư duy toán học dân gian và trí tưởng tượng phong phú của người thợ thủ công. Không cần bản vẽ giấy hay thước đo hiện đại, các nghệ nhân điều khiển hàng ngàn sợi chỉ dọc và chỉ ngang đan cài vào nhau bằng trí nhớ chuẩn xác.

Cấu tạo khung cửi gỗ và kỹ thuật gẩy sợi tạo hình

Chiếc khung cửi gỗ của người Thái tại bản Lác và xã Chiềng Châu được đóng từ những thớ gỗ rừng dẻo dai với hệ thống trục cuốn vải, trục mắc sợi dọc, go dệt, bàn đạp chân (vè) và khổ dệt bằng nan cật tre vót nhẵn. Khâu khó nhất trước khi lên khung là mắc sợi dọc (khen húc), đòi hỏi hai người thợ phối hợp giăng hàng ngàn sợi chỉ dài hàng chục mét theo đúng thứ tự màu sắc.

Khi ngồi vào khung cửi, người thợ vừa dùng hai chân đạp nhịp nhàng lên đôi bàn đạp tre để tách các lớp sợi dọc, vừa dùng tay phóng con thoi gỗ mang sợi ngang băng qua và kéo mạnh khổ dệt để ép sợi khít vào nhau. Đối với những dải hoa văn phức tạp, nghệ nhân sử dụng hàng chục que gẩy hoa văn bằng tre mảnh (mạy khít) để nhặt từng nhóm sợi dọc theo quy luật đối xứng. Tương đồng về sự tỉ mỉ với nghề dệt thổ cẩm người Mường Kim Bôi trong cách dệt cạp váy, kỹ thuật gẩy sợi nổi trên mặt trái giúp mặt phải tấm vải hiện lên những đường nét sắc sảo như thêu.

Phụ nữ dân tộc Thái cùng trao đổi kỹ thuật phối màu và bố cục hoa văn chim muông trên tấm vải thổ cẩm truyền thống
Phụ nữ dân tộc Thái cùng trao đổi kỹ thuật phối màu và bố cục hoa văn chim muông trên tấm vải thổ cẩm truyền thống

Hệ thống hoa văn hình học và vũ trụ quan người Thái

Mỗi tấm vải bước ra từ khung cửi gỗ là một bức tranh thu nhỏ phản ánh sinh động thiên nhiên núi rừng Tây Bắc và tín ngưỡng tâm linh của cư dân bản địa. Theo thống kê tại xã Chiềng Châu, kho tàng thổ cẩm người Thái lưu giữ hơn ba mươi mẫu hoa văn cổ truyền chia thành nhóm hoa văn hình học, nhóm họa tiết động vật và nhóm họa tiết thực vật.

Ở vị trí trung tâm hoặc chạy dọc đường viền tấm vải thường là các dải hoa văn hình học như hình quả trám (tá leo), hình chữ S nối tiếp tượng trưng cho dòng suối uốn lượn, hay hình mặt trời tám cánh tỏa sáng. Đan xen giữa các khung hình kỷ hà là hình tượng rồng, phượng, chim công múa, hươu sao, con ngựa, con voi cùng những đóa hoa ban trắng, hoa đào xuân và cây nêu tế thần.

Ứng dụng trên chân váy xổung, khăn piêu và mặt chăn phà

Sản phẩm của nghề dệt truyền thống hiện diện xuyên suốt trong đời sống vật chất lẫn tinh thần của người Thái. Nổi bật nhất trên bộ trang phục nữ giới là chiếc chân váy xổung màu chàm đen được điểm xuyết phần gấu váy (tin xổung) dệt hoa văn rồng phượng hoặc sóng nước bằng chỉ đỏ, vàng, trắng nổi bật, kết hợp cùng áo cóm đính cúc bạc hình bướm.

Bên cạnh đó, chiếc khăn piêu đội đầu với hai đầu khăn dệt thêu họa tiết hoa văn hình học tinh tế cùng những vòng cút piêu tròn trịa là vật bất ly thân của người phụ nữ Thái trong các dịp hội bản, múa xòe hay thưởng thức rượu cần Mường Bi và mâm cỗ lá người Mường Hòa Bình giao lưu văn hóa vùng miền. Những tấm mặt chăn phà khổ rộng ghép từ hai khổ vải thổ cẩm dệt hoa văn quả trám đối xứng lại đóng vai trò vật phẩm trang trọng nhất trong nghi lễ tâm linh của dòng họ.

Sức sống đương đại và bảo tồn nghề dệt thổ cẩm Mai Châu

Bước vào kỷ nguyên hội nhập, nghề dệt thổ cẩm Mai Châu đã vượt qua khuôn khổ tự cung tự cấp trong từng gia đình để vươn mình trở thành biểu tượng văn hóa bản địa có sức lan tỏa rộng khắp. Sự gắn kết chặt chẽ giữa bảo tồn kỹ nghệ cổ truyền với không gian văn hóa cộng đồng đã tiếp thêm sinh lực mới cho những khung cửi trăm năm tuổi.

Vai trò của các hợp tác xã truyền nghề tại Chiềng Châu

Tại bản Lác và xã Chiềng Châu, nhiều thế hệ nghệ nhân tâm huyết cùng các hợp tác xã dệt thổ cẩm truyền thống đã kiên trì khôi phục những mẫu hoa văn cổ. Các lớp truyền dạy kỹ năng kéo sợi trên xa quay sợi, kỹ thuật nhuộm chàm tự nhiên và cách mắc khung gẩy hoa được tổ chức thường xuyên dưới mái nhà sàn, giúp thế hệ trẻ người Thái nắm vững bí quyết của cha ông.

Bên cạnh dòng vải phục vụ may chân váy xổung, khăn piêu và chăn đệm truyền thống, các nghệ nhân còn sáng tạo ứng dụng chất liệu thổ cẩm dệt tay vào các vật dụng mỹ nghệ trang trí nội thất và tranh vải nghệ thuật. Sự đa dạng hóa kiểu dáng trên nền kỹ thuật dệt thủ công nguyên bản đã giúp thổ cẩm vùng thung lũng sánh vai cùng các sản vật danh tiếng vùng cao như chè Shan tuyết Pà Cò, khẳng định vị thế trong các chương trình bảo tồn làng nghề.

Giá trị di sản văn hóa nơi bản làng Tây Bắc

Sức hấp dẫn của tiếng thoi đưa nơi bản Thái nằm ở chỗ di sản vẫn sống động trong từng nếp nhà, từng nhịp sinh hoạt đời thường của cư dân. Khi dạo bước qua những con đường nhỏ rợp bóng tre xanh tại bản Lác, hình ảnh các bà, các mẹ ngồi bên khung cửi gỗ chăm chú gẩy từng sợi chỉ màu đã trở thành nét chấm phá văn hóa đặc sắc.

Trải qua bao biến thiên của thời gian, nghề dệt thổ cẩm Mai Châu vẫn vẹn nguyên giá trị như một cuốn biên niên sử bằng sợi vải ghi dấu cội nguồn, tâm thức thẩm mỹ và sức sáng tạo bền bỉ của đồng bào dân tộc Thái. Trên hành trình số hóa và lan tỏa kho tàng di sản văn hiến bản địa, chuyên trang Phú Thọ NSSC tiếp tục cập nhật hệ thống tư liệu bách khoa toàn diện về các làng nghề truyền thống, lịch sử và văn hóa đặc sắc của quê hương.

Chia sẻ:
PC

NSSC Phú Thọ

phutho.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Phú Thọ.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Phú Thọ.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất